Þat var á dǫgum Haralds konungs ins hárfagra, Hálfdanarsonar ins svarta, Guðrøðar sonar veiðikonungs, Hálfdanarsonar ins milda ok ins matarilla, Eysteins sonar freys, Óláfssonar trételgju Svíakonungs, at sá maðr kom skipi sínu til Íslands í Breiðdal, er Hallfreðr hét. Þat er fyrir neðan Fljótsdalsherað. Þar var á skipi kona hans ok sonr, er Hrafnkell hét. Hann var fimmtán vetra gamall, mannvænn ok gørviligr.
Hallfreðr setti bú saman. Um vetrinn andaðisk útlend ambátt, er Arnþrúðr hét, ok því heitir þat síðan á Arnþrúðarstǫðum.
En um várit fœrði Hallfreðr bú sitt norðr yfir heiði ok gerði bú þar, sem heitir í Geitdal. Ok eina nótt dreymði hann, at maðr kom at honum ok mælti: 'Þar liggr þú, Hallfreðr, ok heldr óvarliga. Fœr þú á brott bú þitt ok vestr yfir Lagarfljót. Þar er heill þín ǫll.'
Eptir þat vaknar hann ok fœrir bú sitt út yfir Rangá í Tungu, þar sem síðan heitir á Hallfreðarstǫðum, ok bjó þar til elli. En honum varð þar eptir geit ok hafr. Ok inn sama dag, sem Hallfreðr var í brott, hljóp skriða á húsin, ok týndusk þar þessir gripir, ok því heitir þat síðan í Geitdal.
Hrafnkell lagði þat í vanða sinn at ríða yfir á heiðar á sumarit.
Þá var Jǫkulsdalr albyggðr upp at brúm. Hrafnkell reið upp eptir Fljótsdalsheiði ok sá, hvar eyðidalr gekk af Jǫkulsdal. Sá dalr sýndisk Hrafnkatli byggiligri en aðrir dalir, þeir sem hann hafði áðr sét. En er Hrafnkell kom heim, beiddi hann fǫður sinn fjárskiptis, ok sagðisk hann bústað vilja reisa sér. Þetta veitir faðir hans honum, ok hann gerir sér bœ í dal þeim ok kallar á Aðalbóli. Hrafnkell fekk Oddbjargar Skjǫldólfsdóttur ór Laxárdal. Þau áttu tvá sonu. Hét inn ellri Þórir, en inn yngri Asbjǫrn.
En þá er Hrafnkell hafði land numit á Aðalbóli, þá efldi hann blót mikil. Hrafnkell lét gera hof mikit. Hrafnkell elskaði eigi annat goð meir en Frey, ok honum gaf hann alla ina beztu gripi sína hálfa við sik. Hrafnkell byggði allan dalinn ok gaf mǫnnum land, en vildi þó vera yfirmaðr þeira ok tók goðorð yfir þeim.
Við þetta var lengt nafn hans ok kallaðr Freysgoði, ok var ójafnaðarmaðr mikill, en menntr vel. Hann þrøngði undir sik Jǫkulsdalsmǫnnum til þingmanna hans, var linr ok blíðr við sína menn, en stríðr ok stirðlyndr við Jǫkulsdalsmenn, ok fengu af honum engan jafnað. Hrafnkell stóð mjǫk í einvígjum ok bœtti engan mann fé, því at engi fekk af honum neinar bœtr, hvat sem hann gerði.
Fljótsdalsheiðr er yfirferðarill, grýtt mjǫk ok blaut, en þó riðu þeir feðgar jafnan hvárír til annarra, því at gott var í frændsemi þeira. Hallfreði þótti sú leið torsótt ok leitaði sér leiðar fyrir ofan fell þau, er standa í Fljótsdalsheiði. Fekk hann þar þurrari leið ok lengri, ok heitir þar Hallfreðargata. Þessa leið fara þeir einir, er kunnugastir eru um Fljótsdalsheiði.
Bjarni hét maðr, er bjó at þeim bœ, er at Laugarhúsum heitir.
Þat er í Hrafnkelsdal. Hann var kvángaðr ok átti tvá sonu við konu sinni, ok hét annarr Sámr, en annarr Eyvindr, vænir menn ok efniligir. Eyvindr var heima með feðr sínum, en Sámr var kvángaðr ok bjó í norðanverðum dalnum á þeim bœ, er heitirá Leikskálum, ok átti hann margt fé. Sámr var uppivǫzlumaðr mikill ok lǫgkœnn, en Eyvindr gerðisk farmaðr ok fór útan til Nóregs ok var þar um vetrinn. Þaðan fór hann ok út í lǫnd ok nam staðar í Miklagarði ok fekk þar góðar virðingar af Grikkjakonungi ok var þar um hríð.
Hrafnkell átti þann grip í eigu sinni, er honum þótti betri en annarr. Þat var hestr brúnmóálóttr at lit, er hann kallaði Freyfaxa sinn. Hann gaf Frey, vin sínum, þann hest hálfan.
Á þessum hesti hafði hann svá mikla elsku, at hann strengði þess heit, at hann skyldi þeim manni at bana verða, sem honum riði án hans vilja.
Þorbjǫrn hét maðr. Hann var bróðir Bjarna ok bjó á þeim bœ í Hrafnkelsdal, er á Hóli hét, gegnt Aðalbóli fyrir austan.
Þorbjǫrn átti fé lítit, en ómegð mikla. Sonr hans hét Einarr, inn elzti. Hann var mikill ok vel mannaðr. Þat var á einu vári, at Þorbjǫrn mælti til Einars, at hann mundi leita sér vistar nǫkkurar, -- 'því at ek þarf eigi meira forvirki en þetta lið orkar, er hér er, en þér mun verða gott til vista, því at þú ert mannaðr vel. Eigi veldr ástleysi þessari brottkvaðning við þik, því at þú ert mér þarfastr barna minna. Meira veldr því efnaleysi mitt ok fátœkð. En ǫnnur bǫrn mín gerask verkmenn.
Mun þér þó verða betra til vista en þeim.
Einarr svarar: 'Of síð hefir þú sagt mér til þessa, því at nú hafa allir ráðit sér vistir, þær er beztar eru, en mér þykkir þó illt at hafa órval af.
Einn dag tók Einarr hest sinn ok reið á Aðalból. Hrafnkell sat í stofu. Hann heilsar honum vel ok glaðliga. Einarr leitar til vistar við Hrafnkel.
Hann svaraði: 'Hví leitaðir þú þessa svá síð, því at ek munda við þér fyrstum tekit hafa? En nú hefi ek ráðit ǫllum hjónum nema til þeirar einnar iðju, er þú munt ekki hafa vilja.
Einarr spurði, hver sú væri.
Hrafnkell kvazk eigi mann hafa ráðit til smalaferðar, en lézk mikils við þurfa.
Einarr kvazk eigi hirða, hvat hann ynni, hvárt sem þat væri þetta eða annat, en lézk tveggja missera bjǫrg hafa vilja.
'Ek geri þér skjótan kost', sagði Hrafnkell. 'Þú skalt reka heim fimm tigu ásauðar í seli ok viða heim ǫllum sumarviði.
Þetta skaltu vinna til tveggja missera vistar. En þó vil ek skilja á við þik einn hlut sem aðra smalamenn mína. Freyfaxi gengr í dalnum fram með liði sínu. Honum skaltu umsjá veita vetr ok sumar. En varnað býð ek þér á einum hlut: Ek vil, at þú komir aldri á bak honum, hversu mikil nauðsyn sem þér er á, því ek hefi hér allmikit um mælt, at þeim manni skylda ek at bana verða, sem honum riði. Honum fylgja tólf hross. Hvert, sem þú vilt af þeim hafa á nótt eða degi, skulu þér til reiðu.
Ger nú sem ek mæli, því at þat er forn orðskviðr, at eigi veldr sá, er varar annan. Nú veiztu, hvat ek hefi um mælt.
Einarr kvað sér eigi mundu svá meingefit at ríða þeim hesti, er honum var bannat, ef þó væri mǫrg ǫnnur til.
Einarr ferr nú heim eptir klæðum sínum ok flytr heim á Aðalból. Síðan var fœrt í sel fram í Hrafnkelsdal, þar sem heitir á Grjótteigsseli. Einari ferr allvel at um sumarit, svá at aldri verðr sauðvant fram allt til miðsumars, en þá var vant nær þremr tigum ásauðar eina nótt. Leitar Einarr um alla haga ok finnr eigi. Honum var vant nær viku.
Þat var einn morgin, at Einarr gekk út snimma, ok er þá létt af allri sunnanþokunni ok úrinu. Hann tekr staf í hǫnd sér, beizl ok þófa. Gengr hann þá fram yfir ána Grjótteigsá.
Hon fell fyrir framan selit. En þar á eyrunum lá fé þat, er heima hafði verit um kveldit. Hann støkkði því heim at selinu, en ferr at leita hins, er vant var áðr. Hann sér nú stóðhrossin fram á eyrunum ok hugsar at hǫndla sér hross nǫkkurt til reiðar ok þóttisk vita, at hann mundi fljótara yfir bera, ef hann riði heldr en gengi. Ok er hann kom til hrossanna, þá elti hann þau, ok váru þau nú skjǫrr, er aldri váru vǫn at ganga undan manni, nema Freyfaxi einn. Hann var svá kyrr sem hann væri grafinn niðr.
Einarr veit, at líðr morgunninn, ok hyggr, at Hrafnkell mundi eigi vita, þótt hann riði hestinum. Nú tekr hann hestinn ok slær við beizli, lætr þófa á bak hestinum undir sik ok ríðr upp hjá Grjótárgili, svá upp til jǫkla ok vestr með jǫklunum, þar sem Jǫkulsá fellr undir þeim, svá ofan með ánni til Reykjasels.
Hann spurði alla sauðarmenn at seljum, ef nǫkkurr hefði sét þetta fé, ok kvazk engi sét hafa. Einarr reið Freyfaxa allt fráeldingu ok til miðs aptans. Hestrinn bar hann skjótt yfir ok víða, því at hestrinn var góðr af sér. Einari kom þat í hug, at honum mundi mál heim ok reka þat fyrst heim, sem heima var, þótt hann fyndi hitt eigi. Reið hann þá austr yfir hálsa í Hrafnkelsdal. En er hann kemr ofan at Grjótteigi, heyrir hann sauðarjarm fram með gilinu, þangat sem hann hafði fram riðit áðr. Snýr hann þangat til ok sér renna í móti sér þrjá tigu ásauðar, þat sama sem hann vantat hafði áðr viku, ok støkkði hann því heim með fénu.
Hestrinn var vátr allr af sveita, svá at draup ór hverju hári hans, var mjǫk leirstokkinn ok móðr mjǫk ákafliga. Hann veltisk nǫkkurum tólf sinnum, ok eptir þat setr hann upp hnegg mikit. Síðan tekr hann á mikilli rás ofan eptir gǫtunurn. Einarr snýr eptir honum ok vill komask fyrir hestinn ok vildi hǫndla hann ok fœra hann aptr til hrossa, en hann var svá styggr, at Einarr komsk hvergi í nándir honum. Hestrinn hleypr ofan eptir dalnum ok nemr eigi stað, fyrr en hann kemr á Aðalból.
Þá sat Hrafnkell yfir borðum. Ok er hestrinn kemr fyrir dyrr, hneggjaði hann þá hátt. Hrafnkell mælti við eina konu, þá sem þjónaði fyrir borðinu, at hon skyldi fara til duranna, því at hross hneggjaði, -- 'ok þótti mér líkt vera gnegg Freyfaxa.
Hon gengr fram í dyrrnar ok sér Freyfaxa mjǫk ókræsiligan.
Hon sagði Hrafnkeli, at Freyfaxi var fyrir durum úti, mjǫk óþokkuligr.
'Hvat mun garprinn vilja, er hann er heim kominn?' segir Hrafnkell. 'Eigi mun þat góðu gegna.
Síðan gekk hann út ok sér Freyfaxa ok mælti við hann: 'Illa þykkir mér, at þú ert þann veg til gǫrr, fóstri minn, en heima hafðir þú vit þitt, er þú sagðir mér til, ok skal þessa hefnt verða. Far þú til liðs þíns.
En hann gekk þegar upp eptir dalnum til stóðs síns.
Hrafnkell ferr í rekkju sína um kveldit ok svaf af um nóttina.
En um morguninn lét hann taka sér hest ok leggja á sǫðul ok ríðr upp til sels. Hann ríðr í blám klæðum. Øxi hafði hann í hendi, en ekki fleira vápna. Þá hafði Einarr nýrekit fé í kvíar.
Hann lá á kvíagarðinum ok talði fé, en konur váru at mjólka.
Þau heilsuðu honum.
Hann spurði, hversu þeim fœri at.
Einarr svarar: 'Illa hefir mér at farit, því at vant varð þriggja tiga ásauðar nær viku, en nú er fundinn.
Hann kvazk ekki at slíku telja. 'Eða hefir ekki verr at farit? Hefir þat ok ekki svá opt til borit sem ván hefir at verit, at fjárins hafi vant verit. En hefir þú ekki nǫkkut riðit Freyfaxa mínum hinn fyrra dag?" Hann kvezk eigi þræta þess mega.
Hrafnkell svarar: 'Fyrir hví reiztu þessu hrossi, er þér var bannat, þar er hin váru nóg til, er þér var lofat? Þar munda ek hafa gefit þér upp eina sǫk, ef ek hefða eigi svá mikit um mælt, en þó hefir þú vel við gengit.
En við þann átrúnað, at ekki verði at þeim mǫnnum, er heitstrengingar fella á sik, þá hljóp hann af baki til hans ok hjó hann banahǫgg.
Eptir þat ríðr hann heim við svá búit á Aðalból ok segir þessi tíðendi. Síðan lét hann fara annan mann til smala í selit.
En hann lét fœra Einar vestr á hallinn frá selinu ok reisti vǫrðu hjá dysinni. Þetta er kǫlluð Einarsvarða, ok er þaðan haldinn miðr aptann frá selinu.
Þorbjǫrn spyrr yfir á Hól víg Einars, sonar síns. Hann kunni illa tíðendum þessum. Nú tekr hann hest sinn ok ríðr yfir á Aðalból ok beiðir Hrafnkel bóta fyrir víg sonar síns.
Hann kvazk fleiri menn hafa drepit en þenna einn. 'Er þér þat eigi ókunnigt, at ek vil engan mann fé bœta, ok verða menn þat þó svá gǫrt at hafa. En þó læt ek svá sem mér þykki þetta verk mitt í verra lagi víga þeira, er ek hefi unnit. Hefir þú verit nábúi minn langa stund, ok hefir mér líkat vel til þín ok hvárum okkar til annars. Mundi okkr Einari ekki hafa annat smátt til orðit, ef hann hefði eigi riðit hestinum. En vit munum opt þess iðrask, er vit erum of málgir, ok sjaldnar mundum vit þessa iðrask, þó at vit mæltim færa en fleira. Mun ek þat nú sýna, at mér þykkir þetta verk mitt verra en ǫnnur þau, er ek hefi unnit. Ek vil birgja bú þitt með málnytu í sumar, en slátrum í haust. Svá vil ek gera við þik hvert misseri, meðan þú vilt búa. Sonu þína ok dœtr skulum vit í brott leysa með minni forsjá ok efla þau svá, at þau mætti fá góða kosti af því.
Ok allt, er þú veizt í mínum hirzlum vera ok þú þarft at hafa heðan af, þá skaltu mér til segja ok eigi fyrir skart sitja heðan af um þá hluti, sem þú þarft at hafa. Skaltu búa, meðan þér þykkir gaman at, en fara þá hingat, er þér leiðisk. Mun ek þá annask þik til dauðadags. Skulum vit þá vera sáttir. Vil ek þess vænta, at þat mæli fleiri, at sjá maðr sé vel dýrr.
'Ek vil eigi þennan kost', segir Þorbjǫrn.
'Hvern viltu þá?' segir Hrafnkell.
Þá segir Þorbjǫrn: 'Ek vil, at vit takim menn til gørðar með okkr.
Hrafnkell svarar: 'Þá þykkisk þú jafnmenntr mér, ok munum vit ekki at því sættask.
Þá reið Þorbjǫrn í brott ok ofan eptir Hrafnkelsdal. Hann kom til Laugarhúsa ok hittir Bjarna, bróður sinn, ok segir honum þessi tíðendi, biðr, at hann muni nǫkkurn hlut í eiga um þessi mál.
Bjarni kvað eigi sitt jafnmenni við at eiga, þar er Hrafnkell er. 'En þó at vér stýrim penningum miklum, þá megum vér ekki deila af kappi við Hrafnkel, ok er þat satt, at sá er svinnr, er sik kann. Hefir hann þá marga málaferlum vafit, er meira bein hafa í hendi haft en vér. Sýnisk mér þú vitlítill við hafa orðit, er þú hefir svá góðum kostum neitat. Vil ek mér hér engu af skipta.
Þorbjǫrn mælti þá mǫrg herfilig orð til bróður síns ok segir því síðr dáð í honum sem meira lægi við.
Hann ríðr nú í brott, ok skiljask þeir með lítilli blíðu.
Hann léttir eigi, fyrr en hann kemr ofan til Leikskála, drepr þar á dyrr. Var þar til dura gengit. Þorbjǫrn biðr Sám útganga. Sámr heilsaðí vel frænda sínum ok bauð honum þar at vera. Þorbjǫrn tók því ǫllu seint. Sámr sér ógleði á Þorbirni ok spyrr tíðenda, en hann sagði víg Einars, sonar síns.
'Þat eru eigi mikil tíðendi', segir Sámr, 'þótt Hrafnkell drepi menn.
Þorbjǫrn spyrr, ef Sámr vildi nǫkkura liðveizlu veita sér.
'Er þetta mál þann veg, þótt mér sé nánastr maðrinn, at þó er yðr eigi fjarri hǫggvit.
'Hefir þú nǫkkut eptir sœmðum leitat við Hrafnkel?'
Þorbjǫrn sagði allt it sanna, hversu farit hafði með þeim Hrafnkeli.
'Eigi hefi ek varr orðit fyrr', segir Sámr, 'at Hrafnkell hafi svá boðit nǫkkurum sem þér. Nú vil ek ríða með þér upp á Aðalból, ok fǫrum vit lítillátliga at við Hrafnkel, ok vita, ef hann vill halda in sǫmu boð. Mun honum nǫkkurn veg vel fara.
'Þat er bæði', segir Þorbjǫrn, 'at Hrafnkell mun nú eigi vilja, enda er mér þat nú eigi heldr í hug en þá, er ek reið þaðan.
Sámr segir: 'Þungt get ek at deila kappi við Hrafnkel um málaferli.
Þorbjǫrn svarar: 'Því verðr engi uppreist yðar ungra manna, at yðr vex allt í augu. Hygg ek, at engi maðr muni eiga jafnmikil auvirði at frændum sem ek. Sýnisk mér slíkum mǫnnum illa farit sem þér, er bykkisk lǫgkœnn vera ok ert gjarn á smásakar, en vilt eigi taka við þessu máli, er svá er brýnt. Mun þér verða ámælissamt, sem makligt er, fyrir því at þú ert hávaðamestr ór ætt várri. Sé ek nú, hvat sǫk horfir.
Sámr svarar: 'Hverju góðu ertu þá nær en áðr, þótt ek taka við þessu máli ok sém vit þá báðir hrakðir?'
Þorbjǫrn svarar: 'Þó er mér þat mikil hugarbót, at þú takir við málinu. Verðr at því, sem má.'
Sámr svarar: 'Ófúss geng ek at þessu. Meir geri ek þat fyrir frændsemi sakar við þik. En vita skaltu, at mér þykkir þar heimskum manni at duga, sem þú ert.
Þá rétti Sámr fram hǫndina ok tók við málinu af Þorbirni.
Sámr lætr taka sér hest ok ríðr upp eptir dal ok ríðr á bœ einn ok lýsir víginu -- fær sér menn -- á hendr Hrafnkeli. Hrafnkell spyrr þetta ok þótti hlœgiligt, er Sámr hefir tekit mál á hendr honum.
Leið nú á vetrinn. En at vári, þá er komit var at stefnudǫgum, ríðr Sámr heiman upp á Aðalból ok stefnir Hrafnkeli um víg Einars. Eptir þat ríðr Sámr ofan eptir dalnum ok kvaddi búa til þingreiðar, ok sitr hann um kyrrt, þar til er menn búask til þingreiðar. Hrafnkell sendi þá menn ofan eptir dalnum ok kvaddi upp menn. Hann fær ór þinghá sinni sjau tigu manna. Með þenna flokk ríðr hann austr yfir Fljótsdalsheiði ok svá fyrir vatnsbotninn ok um þveran háls til Skriðudals ok upp eptir Skriðudal ok suðr á Øxarheiði til Berufjarðar ok rétta þingmannaleið á Síðu. Suðr ór Fljótsdal eru sjautján dagleiðir á Þingvǫll.
En eptir þat er hann var á brott riðinn ór heraði, þá safnar Sámr at sér mǫnnum. Fær hann mest til reiðar með sér einhleypinga ok þá, er hann hafði saman kvatt. Ferr Sámr ok fær þessum mǫnnum vápn ok klæði ok vistir. Sámr snýr aðra leið ór dalnum. Hann ferr norðr til brúa ok svá yfir brú ok þaðan yfir Mǫðrudalsheiði, ok váru í Mǫðrudal um nótt. Þaðan riðu þeir til Herðibreiðstungu ok svá fyrir ofan Bláfjǫll ok þaðan í Króksdal ok svá suðr á Sand ok kómu ofan í Sandafell ok þaðan á Þingvǫll, ok var þar Hrafnkell eigi kominn. Okfórsk honum því seinna, at hann átti lengri leið.
Sámr tjaldar búð yfir sínum mǫnnum hvergi nær því, sem Austfirðingar eru vanir at tjalda, en nǫkkuru síðar kom Hrafnkell á þing. Hann tjaldar búð sína, svá sem hann varvanr, ok spurði, at Sámr var á þinginu. Honum þótti þat hlœgiligt.
Þetta þing var harðla fjǫlmennt. Váru þar flestir hǫfðingjar, þeir er váru á Íslandi. Sámr finnr alla hǫfðingja ok bað sér trausts ok liðsinnis, en einn veg svǫruðu allir, at engi kvazk eiga svá gott Sámi upp at gjalda, at ganga vildi í deild við Hrafnkel goða ok hætta svá sinni virðingu, segja ok þat einn veg flestum farit hafa, þeim er þingdeilur við Hrafnkel hafa haft, at hann hafi alla menn hrakit af málaferlum þeim, er við hann hafa haft.
Sámr gengr heim til búðar sinnar, ok var þeim frændum þungt í skapi ok uggðu, at þeira mál mundi svá niðr falla, at þeir mundi ekki fyrir hafa nema skǫmm ok svívirðing. Ok svá mikla áhyggju hafa þeir frændr, at þeir njóta hvárki svefns nématar, því at allir hǫfðingjar skárusk undan liðsinni við þá frændr, jafnvel þeir, sem þeir væntu, at þeim mundi lið veita.
Þat var einn morgin snimma, at Þorbjǫrn karl vaknar. Hann vekr Sám ok bað hann upp standa. 'Má ek ekki sofa.
Sámr stendr upp ok ferr í klæði sín. Þeir ganga út ok ofan at Øxará, fyrir neðan brúna. Þar þvá þeir sér.
Þorbjǫrn mælti við Sám: 'Þat er ráð mitt, at þú látir reka at hesta vára, ok búumsk heim. Er nú sét, at oss vill ekki annat en svívirðing.
Sámr svarar: 'Þat er vel, af því at þú vildir ekki annat en deila við Hrafnkel ok vildir eigi þá kosti þiggja, er margr mundi gjarna þegit hafa, sá er eptir sinn náunga átti at sjá. Frýðir þú oss mjǫk hugar ok ǫllum þeim, er í þetta mál vildu eigi ganga með þér. Skal ek nú ok aldri fyrr af láta en mér þykkir fyrir ván komit, at ek geta nǫkkut at gert."
Þá fær Þorbirni svá mjǫk, at hann grætr.
Þá sjá þeir vestan at ánni, hóti neðar en þeir sátu, hvar fimm menn gengu saman frá einni búð. Sá var hár maðr ok ekki þrekligr, er fyrstr gekk, í laufgronum kyrtli ok hafði búit sverð í hendi, réttleitr maðr ok rauðlitaðr ok vel í yfirbragði, ljósjarpr á hár ok mjǫk hærðr. Sjá maðr var auðkenniligr, því at hann hafði Ijósan lepp í hári sínu inum vinstra megin.
Sámr mælti: 'Stǫndum upp ok gǫngum vestr yfir ána til móts við þessa menn.'
Þeir ganga nú ofan með ánni, ok sá maðr, sem fyrir gekk, heilsar þeim fyrri ok spyrr, hverir þeir væri.
Þeir sǫgðu til sín.
Sámr spurði þenna mann at nafni, en hann nefndisk Þorkell ok kvazk vera Þjóstarsson.
Sámr spurði, hvar hann væri ættaðr eða hvar hann ætti heima.
Hann kvazk vera vestfirzkr at kyni ok uppruna, en eiga heima í Þorskafirði.
Sámr mælti: 'Hvárt ertu goðorðsmaðr?' Hann kvað þat fjarri fara.
'Ertu þá bóndi?' sagði Sámr.
Hann kvazk eigi þat vera.
Sámr mælti: 'Hvat manna ertu þá?'
Hann svarar: 'Ek em einn einhleypingr. Kom ek út í fyrra vetr. Hefi ek verit útan sjau vetr ok farit út í Miklagarð, en em handgenginn Garðskonunginum. En nú em ek á vist með bróður mínum, þeim er Þorgeirr heitir.
'Er hann goðorðsmaðr?' segir Sámr.
Þorkell svarar: 'Goðorðsmaðr er hann víst um Þorskafjǫrð ok víðara um Vestfjǫrðu.
'Er hann hér á þinginu?' segir Sámr.
'Hér er hann víst.
'Hversu margmennr er hann?'
'Hann er við sjau tigu manna', segir Þorkell.
'Eru þér fleiri brœðrnir?' segir Sámr.
'lnn þriði', segir Þorkell.
Hverr er sá?' segir Sámr.
'Hann heitir Þormóðr', segir Þorkell, 'ok býr í Gǫrðum á Alptanesi. Hann á Þórdísi, dóttur Þórólfs Skalla-Grímssonar frá Borg.
'Viltu nǫkkut liðsinni okkr veita?' segir Sámr.
'Hvers þurfu þit við?' segir Þorkell.
'Liðsinnis ok afla hǫfðingja', segir Sámr, 'því at vit eigum málum at skipta við Hrafnkel goða um víg Einars Þorbjarnar-sonar, en vit megum vel hlíta okkrum flutningi með þínu fulltingi.
Þorkell svarar: 'Svá er sem ek sagða, at ek em engi goðorðsmaðr.
'Hví ertu svá afskipta gǫrr, þar sem þú ert hǫfðingjasonr sem aðrir brœðr þínir?"Þorkell sagði: 'Eigi sagða ek þér þat, at ek ætta þat eigi, en ek selda þat í hendr Þorgeiri, bróður mínum, mannaforráð mitt, áðr en ek fór útan. Síðan hefi ek eigi við tekit, fyrir því at mér þykkir vel komit, meðan hann varðveitir. Gangi þit á fund hans. Biðið hann ásjá. Hann er skǫrungr í skapi ok drengr góðr ok í alla staði vel menntr, ungr maðr ok metnaðargjarn. Eru slíkir menn vænstir til at veita ykkr liðsinni.
Sámr segir: 'Af honum munum vit ekki fá, nema þú sér í flutningi með okkr.
Þorkell segir: 'Því mun ek heita at vera heldr með ykkr en mótí, með því at mér þykkir œrin nauðsyn til at mæla eptir náskyldan mann. Fari þit nú fyrir til búðarinnar ok gangið inn í búðina. Er mannfólk í svefni. Þit munuð sjá, hvar standa innar um þvera búðina tvau húðfǫt, ok reis ek upp ór ǫðru, en í ǫðru hvílir Þorgeirr, bróðir minn. Hann hefir haft kveisu mikla í fœtinum, síðan hann kom á þingit, ok því hefir hann lítit sofit um nœtr. En nú sprakk fótrinn í nótt, ok er ór kveisunaglinn. En nú hefir hann sofnat síðan ok hefir réttan fótinn út undan fǫtunum fram á fótafjǫlina sakar ofrhita, er á er fœtinum. Gangi sá inn gamli maðr fyrir ok svá innar eptir búðinni. Mér sýnisk hann mjǫk hrymðr bæði at sýn ok elli.
Þá er þú, maðr', segir Þorkell, 'kemr at húðfatinu, skaltu rasa mjǫk ok fall á fótafjǫlina ok tak í tána þá, er um er bundit, ok hnykk at þér ok vit, hversu hann verðr við."
Sámr mælti: 'Heilráðr muntu okkr vera, en eigi sýnisk mér þetta ráðligt.
Þorkell svarar: 'Annat hvárt verði þit at gera, at hafa þat, sem ek legg til, eða leita ekki ráða til mín.
Sámr mælti ok segir: 'Svá skal gera sem hann gefr ráð til.
Þorkell kvazk mundu ganga síðar, -- 'því at ek bíð manna minna.
Ok nú gengu þeir Sámr ok Þorbjǫrn ok koma í búðina.
Sváfu þar menn allir. Þeir sjá brátt, hvar Þorgeirr lá. Þorbjǫrn karl gekk fyrir ok fór mjǫk rasandi. En er hann kom at húðfatinu, þá fell hann á fótafjǫlina ok þrífr í tána, þá er vanmátta var, ok hnykkir at sér. En Þorgeirr vaknar við ok hljóp upp í húðfatinu ok spurði, hverr þar fœri svá hrapalliga, at hlypi á fœtr mǫnnum, er áðr váru vanmátta.
En þeim Sámi varð ekki at orði.
Þá snaraði Þorkell inn í búðina ok mælti til Þorgeirs, bróður síns: 'Ver eigi svá bráðr né óðr, frændi, um þetta, því at þik mun ekki saka. En mǫrgum teksk verr en vill, ok verðr þat mǫrgum, at þá fá eigi alls gætt jafnvel, er honum er mikit í skapi. En þat er várkunn, frændi, at þér sé sárr fótr þinn, er mikit mein hefir í verit. Muntu þess mest á þér kenna. Nú má ok þat vera, at gǫmlum manni sé eigi ósárari sonardauði sinn, en fá engar bœtr, ok skorti hvetvetna sjálfr. Mun hann þess gørst kenna á sér, ok er þat at vánum, at sá maðr gæti eigi alls vel, er mikit býr í skapi.
Þorgeirr segir: 'Ekki hugða ek, at hann mætti mik þessa kunna, því at eigi drap ek son hans, ok má hann af því eigi á mér þessu hefna.
'Eigi vildi hann á þér þessu hefna', segir Þorkell, 'en fór hann at þér harðara en hann vildi, ok galt hann óskygnleika síns, en vænti sér af þér nǫkkurs trausts. Er þat nú drengskapr at veita gǫmlum manni ok þurftigum. Er honum þetta nauðsyn, en eigi seiling, þó at hann mæli eptir son sinn, en nú ganga allir hǫfðingjar undan liðveizlu við þessa menn ok sýnaí því mikinn ódrengskap.
Þorgeirr mælti: 'Við hvern eigu þessir menn at kæra?'
Þorkell svaraði: 'Hrafnkell goði hefir vegit son hans Þorbjarnar saklausan. Vinnr hann hvert óverk at ǫðru, en vill engum manni sóma vinna fyrir.
Þorgeirr mælti: 'Svá mun mér fara sem ǫðrum, at ek veit eigi mik þessum mǫnnum svá gott upp at inna, at ek vilja ganga í deilur við Hrafnkel. Þykki mér hann einn veg fara hvert sumar við þá menn, sem málum eigu at skipta við hann, at flestir menn fá litla virðing eða enga, áðr lúki, ok sé ek þar fara einn veg ǫllum. Get ek af því flesta menn ófúsa til, þá sem engi nauðsyn dregr til.
Þorkell segir: 'Þat má vera, at svá fœri mér at, ef ek væri hǫfðingi, at mér þœtti illt at deila við Hrafnkel, en eigi sýnisk mér svá, fyrir því at mér þœtti við þann bezt at eiga, er allir hrekjask fyrir áðr. Ok þœtti mér mikit vaxa mín virðing eða þess hǫfðingja, er á Hrafnkel gæti nǫkkura vík róit, en minnkask ekki, þó at mér fœri sem ǫðrum, fyrir því at má mér þat, sem yfir margan gengr. Hefir sá ok jafnan, er hættir.
'Sé ek', segir Þorgeirr, 'hversu þér er gefit, at þú vilt veita þessum mǫnnum. Nú mun ek selja þér í hendr goðorð mitt ok mannaforráð, ok haf þú þat, sem ek hefi haft áðr, en þaðan af hǫfum vit jǫfnuð af báðir, ok veittu þá þeim, er þú vilt.
'Svá sýnisk mér', segir Þorkell, 'sem þá muni goðorð várt bezt komit, er þú hafir sem lengst. Ann ek engum svá vel sem þér at hafa, því at þú hefir marga hluti til menntar um fram alla oss brœðr, en ek óráðinn, hvat er ek vil af mér gera at bragði. En þú veizt, frændi, at ek hefi til fás hlutazk, síðan ek kom til Íslands. Má ek nú sjá, hvat mín ráð eru. Nú hefi ek flutt sem ek mun at sinni. Kann vera, at Þorkell leppr komi þar, at hans orð verði meir metin.
Þorgeirr segir: 'Sé ek nú, hversu horfir, frændi, at þér mislíkar, en ek má þat eigi vita, ok munum vit fylgja þessum mǫnnum, hversu sem ferr, ef þú vilt.
Þorkell mælti: 'Þessa eins bið ek, at mér bykkir betr, at veitt sé.
'Til hvers þykkjask þessir menn fœrir', segir Þorgeirr, 'svá at framkvæmð verði at þeira máli?'
'Svá er sem ek sagða í dag, at styrk þurfum vit af hǫfðingjum, en málaflutning á ek undir mér.
Þorgeirr kvað honum þá gott at duga, -- 'ok er nú þat til, at búa mál til sem réttligast. En mér þykkir sem Þorkell vili, at þit vitið hans, áðr dómar fara út. Munu þit þá hafa annat hvárt fyrir ykkart þrá, nǫkkura huggan eða læging enn meir en áðr ok hrelling ok skapraun. Gangið nú heim ok verið kátir, af því at þess munu þit við þurfa, ef þit skuluð deila við Hrafnkel, at þit berið ykkr vel upp um hríð, en segi þit engum manni, at vit hǫfum liðveizlu heitit ykkr.
Þá gengu þeir heim til búðar sinnar, váru þá ǫlteitir. Menn undruðusk þetta allir, hví þeir hefði svá skjótt skapskipti tekit, þar sem þeir váru óglaðir, er þeir fóru heiman.
Nú sitja þeir, þar til er dómar fara út. Þá kveðr Sámr upp menn sína ok gengr til lǫgbergs. Var þar þá dómr settr. Sámr gekk djarfliga at dóminum. Hann hefr þegar upp váttnefnu ok sótti mál sitt at réttum landslǫgum á hendr Hrafnkeli goða, miskviðalaust með skǫruligum flutningi. Þessu næst koma þeir Þjóstarssynir með mikla sveit manna. Allir menn vestan af landi veittu þeim lið, ok sýndisk þat, at Þjóstarssynir váru menn vinsælir. Sámr sótti málit í dóm, þangat til er Hrafnkeli var boðit til varnar, nema sá maðr væri þar við staddr, er lǫgvǫrn vildi frammi hafa fyrir hann at réttu lǫgmáli. Rómr varð mikill at máli Sáms. Kvazk engi vilja lǫgvǫrn fram bera fyrir Hrafnkel.
Menn hlupu til búðar Hrafnkels ok sǫgðu honum, hvat um var at vera.
Hann veiksk við skjótt ok kvaddi upp menn sína ok gekk til dóma, hugði, at þar myndi lítil vǫrn fyrir landi. Hafði hann þat í hug sér at leiða smámǫnnum at sœkja mál á hendr honum.
Ætlaði hann at hleypa upp dóminum fyrir Sámi ok hrekja hann af málinu. En þess var nú eigi kostr. Þar var fyrir sámannfjǫlði, at Hrafnkell komsk hvergi nær. Var honum þrøngt frá í brottu með miklu ofríki, svá at hann náði eigi at heyra mál þeira, er hann sóttu. Var honum því óhægt at fœra lǫgvǫrn fram fyrir sik. En Sámr sótti málit til fullra laga, til þess er Hrafnkell var alsekr á þessu þingi.
Hrafnkell gengr þegar til búðar ok lætr taka hesta sína ok ríðr á brott af þingi ok unði illa við sínar málalykðir, því at hann átti aldri fyrr slíkar. Ríðr hann þá austr Lyngdalsheiði ok svá austr á Síðu, ok eigi léttir hann fyrr en heima í Hrafnkelsdal ok sezk á Aðalból ok lét sem ekki hefði í orðit.
En Sámr var á þingi ok gekk mjǫk uppstertr.
Mǫrgum mǫnnum þykkir vel, þó at þann veg hafi at borizk, at Hrafnkell hafi hneykju farit, ok minnask nú, at hann hefir mǫrgum ójafnað sýnt.
Sámr bíðr til þess, at slitit er þinginu. Búask menn þá heim.
Þakkar hann þeim brœðrum sína liðveizlu, en Þorgeirr spurði Sám hlæjandi, hversu honum þœtti at fara. Hann lét vel yfir því.
Þorgeirr mælti: 'Þykkisk þú nú nǫkkuru nær en áðr?'
Sámr mælti: 'Beðit þykki mér Hrafnkell hafa sneypu, er lengi mun uppi vera, þessi hans sneypa, ok er þetta við mikla fémuni.
'Eigi er maðrinn alsekr, meðan eigi er háðr féránsdómr, ok hlýtr þat at hans heimili at gera. Þat skal vera fjórtán nóttum eptir vápnatak.'
En þat heitir vápnatak er alþýða ríðr af þingi.
'En ek get', segir Þorgeirr, 'at Hrafnkell mun heim kominn ok ætli at sitja á Aðalbóli. Get ek, at hann mun halda mannaforráð fyrir yðr. En þú munt ætla at ríða heim ok setjask í bú þitt, ef þú náir, at bezta kosti. Get ek, at þú hafir þat svá þinna mála, at þú kallar hann skógarmann. En slíkan œgishjálm, get ek, at hann beri yfir flestum sem áðr, nema þú hljótir at fara nǫkkuru lægra."
'Aldri hirði ek þat', segir Sámr.
'Hraustr maðr ertu', segir Þorgeirr, 'ok þykki mér sem Þorkell frændi vili eigi gera endamjótt við þik. Hann vill nú fylgja þér, þar til er ór slítr með ykkr Hrafnkeli, ok megir þú þá sitja um kyrrt. Mun yðr þykkja nú vit skyldastir at fylgja þér um sinn sakar í Austfjǫrðu. Eða kanntu nǫkkura þá leið til Austfjarða, at eigi sé almannavegr?'
Sámr svaraði: 'Fara mun ek ina sǫmu leið, sem ek fór austan.'
Sámr varð þessu feginn.
Þorgeirr valði lið sitt ok lét sér fylgja fjóra tigu manna.
Sámr hafði ok fjóra tigu manna. Var þat lið vel búit at vápnum ok hestum. Eptir þat ríða þeir alla ina sǫmu leið, þar til er þeir koma í nætrelding í Jǫkulsdal, fara yfir brú á ánni, ok var þetta þann morgin, er féránsdóm átti at heyja. Þá spyrr Þorgeirr, hversu mætti helzt á óvart koma. Sámr kvazk mundu kunna ráð til þess. Hann snýr þegar af leiðinni ok upp ámúlann ok svá eptir hálsinum milli Hrafnkelsdals ok Jǫkulsdals, þar til er þeir koma útan undir fjallit, er bœrinn stendr undir niðri á Aðalbóli. Þar gengu grasgeilar í heiðina upp, en þar var brekka brǫtt ofan í dalinn, ok stóð þar bœrinn undir niðri.
Þar stígr Sámr af baki ok mælti: 'Látum lausa hesta vára, ok geymi tuttugu menn, en vér sex tigir saman hlaupum at bœnum, ok get ek, at fátt muni manna á fótum.' Þeir gerðu nú svá, ok heita þar síðan Hrossageilar. Þá bar skjótt at bœnum. Váru þá liðin rismál. Eigi var fólk upp staðit. Þeir skutu stokki á hurð ok hlupu inn. Hrafnkell hvíldi í rekkju sinni. Taka þeir hann þaðan ok alla hans heimamenn, þá er vápnfœrir váru. Konur ok bǫrn var rekit í eitt hús. Í túninu stóð útibúr. Af því ok heim á skálavegginn var skotit váðási einum. Þeir leiða Hrafnkel þar til ok hans menn. Hann bauð mǫrg boð fyrir sik ok sína menn. En er þat tjáði eigi, þá bað hann mǫnnum sínum lífs, -- 'því at þeir hafa ekki til sakar gǫrt við yðr, en þat er mér engi ósœmð, þótt þér drepið mik. Mun ek ekki undan því mælask. Undan hrakningum mælumk ek. Er yðr engi sœmð í því.
Þorkell mælti: 'Þat hǫfum vér heyrt, at þú hafir lítt verit leiðitamr þínum óvinum, ok er vel nú, at þú kennir þess í dagá þér.
Þá taka þeir Hrafnkel ok hans menn ok bundu hendr þeira á bak aptr. Eptir þat brutu þeir upp útibúrit ok tóku reip ofan ór krókum, taka síðan knífa sína ok stinga raufar á hásinum þeira ok draga þar í reipin ok kasta þeim svá upp yfir ásinn ok binda þá svá átta saman.
Þá mælti Þorgeirr: 'Svá er komit nú kosti yðrum, Hrafnkell, sem makligt er, ok mundi þér þykkja þetta ólíkligt, at þú mundir slíka skǫmm fá af nǫkkurum manni, sem nú er orðit.
Eða hvárt viltu, Þorkell, nú gera: at sitja hér hjá Hrafnkeli ok gæta þeira, eða viltu fara með Sámi ór garði á brott í ǫrskotshelgi við bœinn ok heyja féránsdóm á grjóthól nǫkkurum, þar sem hvárki er akr né eng?'
Þetta skyldi í þann tíma gera, er sól væri í fullu suðri.
Þorkell sagði: 'Ek vil hér sitja hjá Hrafnkeli. Sýnisk mér þetta starfa minna.
Þeir Þorgeirr ok Sámr fóru þá ok háðu féránsdóm, ganga heim eptir þat ok tóku Hrafnkel ofan ok hans menn ok settu þá niðr í túninu, ok var sigit blóð fyrir augu þeim.
Þá mælti Þorgeirr til Sáms, at hann skyldi gera við Hrafnkel slíkt, sem hann vildi, -- 'því at mér sýnisk nú óvandleikit við hann.
Sámr svarar: 'Tvá kosti geri ek þér, Hrafnkell. Sá annarr, at þik skal leiða ór garði brott ok þá menn, sem mér líkar, ok vera drepinn. En með því at þú átt ómegð mikla fyrir at sjá, þá vil ek þess unna þér, at þú sjáir þar fyrir. Ok ef þú vilt líf þiggja, þá far þú af Aðalbóli með allt lið þitt ok haf þá eina fémuni, er ek skef þér, ok mun þat harðla lítit, en ek skal taka staðfestu þína ok mannaforráð allt. Skaltu aldri tilkall veita né þínir erfingjar. Hvergi skaltu nær vera en fyrir austan Fljótsdalsheiði, ok máttu nú eiga handsǫl við mik, ef þú vilt þenna upp taka.' Hrafnkell mælti: 'Mǫrgum mundi betr þykkja skjótr dauði en slíkar hrakningar, en mér mun fara sem mǫrgum ǫðrum, at lífit mun ek kjósa, ef kostr er. Geri ek þat mest sǫkum sona minna, því at lítil mun vera uppreist þeira, ef ek dey frá."Þá er Hrafnkell leystr, ok seldi hann Sámi sjálfdœmi. Sámr skipti Hrafnkeli af fé slíkt, er hann vildi, ok var þat raunarlítit. Spjót sitt hafði Hrafnkell með sér, en ekki fleira vápna. Þenna dag forði Hrafnkell sik brott af Aðalbóli ok allt sitt fólk.
Þorgeirr mælti þá við Sám: 'Eigi veit ek, hví þú gerir þetta. Muntu þessa mest iðrask sjálfr, er þú gefr honum líf.
Sámr kvað þá svá vera verða.
Hrafnkell fœrði nú bú sitt austr yfir Fljótsdalsheiði ok um þveran Fljótsdal fyrir austan Lagarfljót. Við vatnsbotninn stóð einn lítill bœr, sem hét at Lokhillu. Þetta land keyptí Hrafnkell í skuld, því at eigi var kostrinn meiri en þurfti til búshluta at hafa. Á þetta lǫgðu menn mikla umrœðu, hversu hans ofsi hafði niðr fallit, ok minnisk nú margr á forna norðskvið, at skǫmm er óhófs ævi. Þetta var skógland mikit ok mikit merkjum, vánt at húsum, ok fyrir þat efni keypti hann landit litlu verði. En Hrafnkell sá ekki mjǫk í kostnað ok felldi mǫrkina, því at hon var stór, ok reisti þar reisiligan bœ, þann er síðan hét á Hrafnkelsstǫðum. Hefir þat síðan verit kallaðr jafnan góðr bor. Bjó Hrafnkell þar við mikil óhœgindi in fyrstu misseri. Hann hafði mikinn atdrátt af fiskinum.
Hrafnkell gekk mjǫk at verknaði, meðan bœr var í smíði.
Hrafnkell dró á vetr kálf ok kið in fyrstu misseri, ok hann helt vel, svá at nær lifði hvatvetna þat, er til ábyrgðar var. Mátti svá at kveða, at náliga væri tvau hǫfuð á hverju kvikindi. Á því sama sumri lagðisk veiðr mikil í Lagarfljót. Af slíku gerðisk mǫnnum búshœgindi í heraðinu, ok þat helzk vel hvert sumar.
Sámr setti bú á Aðalbóli eptir Hrafnkel, ok síðan efnir hann veizlu virðuliga ok býðr til ǫllum þeim, sem verit hǫfðu þingmenn hans. Sámr býzk til at vera yfirmaðr þeira í stað Hrafnkels, Menn játuðusk undir þat ok hugðu þó enn misjafnt til.
Þjóstarssynir réðu honum þat, at hann skyldi vera blíðr ok góðr fjárins ok gagnsamr sínum mǫnnum, styrktarmaðr hvers, sem hans þurfu við. 'Þá eru þeir eigi menn, ef þeir fylgja þér eigi vel, hvers sem þú þarft við. En því ráðum vit þér þetta, at vit vildim, at þér tœkisk allt vel, því at þú virðisk okkr vaskr maðr. Gættu nú vel til, ok vertu varr um þik, af því at vant er við vándum at sjá.
Þjóstarssynir létu senda eptir Freyfaxa ok liði hans ok kváðusk vilja sjá gripi þessa, er svá gengu miklar sǫgur af. Þá váru hrossin heim leídd. Þeir brœðr líta á hrossin.
Þorgeirr mælti: 'Þessi hross lítask mér þǫrf búinu. Er þat mitt ráð, at þau vinni slíkt, er þau megu, til gagnsmuna, þangat til er þau megu eigi lifa fyrir aldrs sǫkum. En hestr þessi sýnisk mér eigi betri en aðrir hestar, heldr því verri, at margt illt hefir af honum hlotizk. Vil ek eigi, at fleiri víg hljótisk af honum en áðr hafa af honum orðit. Mun þat nú makligt, at sá taki við honum, er hann á.
Þeir leiða nú hestinn ofan eptir vellinum. Einn hamarr stendr niðr við ána, en fyrir framan hylr djúpr. Þar leiða þeir nú hestinn fram á hamarinn. Þjóstarssynir drógu fat eitt á hǫfuð hestinum, taka síðan hávar stengr ok hrinda hestinum af fram, binda stein við hálsinn ok týndu honum svá. Heitir þar síðan Freyfaxahamarr. Þar ofan frá standa goðahús þau, er Hrafnkell hafði átt. Þorkell vildi koma þar. Lét hann fletta goðin ǫll. Eptir þat lætr hann leggja eld í goðahúsit ok brenna allt saman.
Síðan búask boðsmenn í brottu. Velr Sámr þeim ágæta gripi báðum brœðrum, ok mæla til fullkominnar vináttu með sér ok skiljask allgóðir vinir. Ríða nú rétta leið vestr í fjǫrðu ok koma heim í Þorskafjǫrð með virðingu. En Sámr setti Þorbjǫrn niðr at Leikskálum. Skyldi hann þar búa. En kona Sáms fór til bús með honum á Aðalból ok býr Sámr þar um hríð.
Hrafnkell spurði austr í Fljótsdal, at Þjóstarssynir hǫfðu týnt Freyfaxa ok brennt hofit.
Þá svarar Hrafnkell: 'Ek hygg þat hégóma at trúa á goð', -- ok sagðisk hann þaðan af aldri skyldu á goð trúa, ok þat efndi hann síðan, at hann blótaði aldri.
Hrafnkell sat á Hrafnkelsstǫðum ok rakaði fé saman. Hann fekk brátt miklar virðingar í heraðinu. Vildi svá hverr sitja ok standa sem hann vildi.
Í þenna tíma kómu sem mest skip af Noregi til Íslands.
Námu menn þá sem mest land í heraðinu um Hramkels daga.
Engi náði með frjálsu at sitja, nema Hrafnkel bæði orlofs. Þá urðu ok allir honum at heita sínu liðsinni. Hann hét ok sínu trausti. Lagði hann land undir sik allt fyrir austan Lagarfljót. Þessi þinghá varð brátt miklu meiri ok fjǫlmennari en sú, er hann hafði áðr haft. Hon gekk upp um Skriðudal ok upp allt með Lagarfljóti. Var nú skipan á komin á lund hans. Maðrinn var miklu vinsælli en áðr. Hafði hann ina sǫmu skapsmuni um gagnsemð ok risnu, en miklu var maðrinn nú vinsælli ok gæfari ok hœgri en fýrr at ǫllu.
Opt fundusk þeir Sámr ok Hrafnkell á mannamótum, ok minntusk þeir aldri á sín viðskipti. Leið svá fram sex vetr.
Sámr var vinsæll af sínum þingmǫnnum, því at hann var hœgr ok kyrr ok góðr órlausna ok minntisk á þat, er þeir brœðr hǫfðu ráðit honum. Sámr var skartsmaðr mikill.
Þess er getit, at skip kom af hafi í Reyðarfjǫrð, ok var stýrimaðr Eyvindr Bjarnason. Hann hafði útan verit sjau vetr.
Eyvindr hafði míkit við gengizk um menntir ok var orðinn inn vaskasti maðr. Eru honum sǫgð brátt þau tíðendi, er gǫrzk hǫfðu, ok lét hann sér um þat fátt finnask. Hann var fáskiptinn maðr.
Ok þegar Sámr spyrr þetta, þá ríðr hann til skips. Verðr nú mikill fagnafundr með þeim brœðrum. Sámr býðr honum vestr þangat. En Eyvindr tekr því vel ok biðr Sám ríða heim fyrir, en senda hesta á móti varningi hans. Hann setr upp skip sitt ok býr um. Sámr gerir svá, ferr heim ok lætr reka hesta á móti Eyvindi. Ok er hann hefir búit um varnað sinn, býr hann ferð sína til Hrafnkelsdals, ferr upp eptir Reyðarfirði.
Þeir váru fimm saman. Inn sétti var skósveinn Eyvindar. Sá var íslenzkr at kyni, skyldr honum. Þenna svein hafði Eyvindr tekit af válaði ok flutt útan með sér ok haldit sem sjálfan sik.
Þetta bragð Eyvindar var uppi haft, ok var þat alþýðu rómr, at færi væri hans líkar.
Þeir ríða upp Þórisdalsheiði ok ráku fyrir sér sextán klyfjaða hesta. Váru þar húskarlar Sáms tveir, en þrír farmenn. Váru þeir ok allir í litklæðum ok riðu við fagra skjǫldu. Þeír riðu um þveran Skriðudal œk yfir háls yfir til Fljótsdals, þar sem heita Bulungarvellir, ok ofan á Gilsáreyri. Hon gengr austr at fljótinu milli Hallormsstaða ok Hrafnkelsstaða. Ríða þeir upp með Lagarfljóti fyrir neðan vǫll á Hrafnkelsstǫðum ok svá fyrir vatnsbotninn ok yfir Jǫkulsá at Skálavaði. Þá var jafnnær rismálum ok dagmálum.
Kona ein var við vatnit ok þó lérept sín. Hon sér ferð manna. Griðkona sjá sópar saman léreptunum ok hleypr heim. Hon kastar þeim niðr úti hjá viðarkesti, en hleypr inn.
Hrafnkell var þá eigi upp staðinn, ok nǫkkurir vilðarmenn lágu í skálanum, en verkmenn váru til iðnar farnir. Þetta var um heyjaannir.
Konan tók til orða, er hon kom inn: 'Satt er flest þat, er fornkveðit er, at svá ergisk hverr sem eldisk. Verðr sú lítil virðing, sem snimma leggsk á, ef maðr lætr síðan sjálfr af með ósóma ok hefir eigi traust til at reka þess réttar nǫkkurt sinni, ok eru slík mikil undr um þann mann, sem hraustr hefir verit.
Nú er annan veg þeira lífi, er upp vaxa með fǫður sínum, ok þykkja yðr einskis háttar hjá yðr, en þá er þeir eru frumvaxta, fara land af landi ok þykkja þar mestháttar, sem þá koma þeir, koma við þat út ok þykkjask þá hǫfðingjum meiri. Eyvindr Bjarnason reið hér yfir á á Skálavaði með svá fagran skjǫld, at ljómaði af. Er hann svá menntr, at hefnd væri í honum.
Lætr griðkonan ganga af kappi.
Hrafnkell ríss upp ok svarar henni, 'Kann vera, at þú hjalir helzti margt satt -- eigi fyrir því, at þér gangi gott til. Er nú vel, at þér aukisk erfiði. Far þú hart suðr á Víðivǫllu eptir Hallsteinssonum, Sighvati ok Snorra. Bið þá skjótt til mín koma með þá menn, sem þar eru vápnfœrir.
Aðra griðkonu sendir hann út á Hrólfsstaði eptir þeim Hrólfssonum, Þórði ok Halla, ok þeim, sem þar váru vápnfœrir. Þessir hvárirtveggju váru gildir menn ok allvel menntir.
Hrafnkell sendi ok eptir húskǫrlum sínum. Þeir urðu alls átján saman. Þeir vápnuðust harðfengiliga, ríða þar yfir á, sem hinir fyrri.
Þá váru þeir Eyvindr komnir upp á heiðina. Þar heita Bersagǫtur. Þar er svarðlaus mýrr, ok er sem ríði í efju eina fram, ok tók jafnan í kné eða í miðjan legg, stundum í kvið, þáer undir svá hart sem hǫlkn. Þá er hraun stórt fyrir vestan, oker þeir koma á hraunit, þá lítr sveinninn aptr ok mælti til Eyvindar: 'Menn ríða þar eptir oss', segir hann, 'eigi færi en átján. Er þar mikill maðr á baki í blám klæðum, ok sýnisk mér líkt Hrafnkeli goða. Þó hefi ek nú lengi eigi sét hann.
Eyvindr svarar: 'Hvat mun oss skipta? Veit ek mér einskis ótta vánir af reið Hrafnkels. Ek hefi honum eigi í mótí gǫrt.
Mun hann eiga ørendi vestr til dals at hitta vini sína.
Sveinninn svarar: 'Þat býðr mér í hug, at hann muni þik hitta vilja.
'Ekki veit ek', segír Eyvindr, 'til hafa orðit með þeim Sámi, bróður mínum, síðan þeir sættusk.
Sveinninn svarar: 'Þat vilda ek, at þú riðir undan vestr til dals. Muntu þá geymðr. Ek kann skapi Hrafnkels, at hann mun ekki gera oss, ef hann náir þér eigi. Er þá alls gætt, ef þín er, en þá er eigi dýr í festi, ok er vel, hvat sem af oss verðr.
Eyvindr sagðisk eigi mundu brátt undan ríða, -- 'því at ek veit eigi, hverir þessir eru. Mundi þat mǫrgum manni hlœgiligt þykkja, ef ek renn at ǫllu óreyndu.
Þeir ríða nú vestr af hrauninu. Þá er fyrir þeim ǫnnur mýrr, er heitir Oxamýrr. Hon er grǫsug mjǫk. Þar eru bleytur, svá at náliga er ófœrt yfir. Af því lagði Hallfreðr karl inar efri gǫtur, þó at þær væri lengri.
Eyvindr ríðr vestr á mýrina. Lá þá drjúgum í fyrir þeim.
Dvalðisk þá mjǫk fyrir þeim. Hina bar skjótt eptir, er lausir riðu. Ríða þeir Hrafnkell nú leið sína á mýrina. Þeir Eyvindr eru þá komnir af mýrinni. Sjá þeir þá Hrafnkel ok sonu hans báða. Þeir báðu Eyvind þá undan at ríða. 'Eru nú af allar torfœrur. Muntu ná til Aðalbóls, meðan mýrrin er á millum.
Eyvindr svarar: 'Eigi mun ek flýja undan þeim mǫnnum, er ek hefi ekki til miska gǫrt.
Þeir ríða þá upp á hálsinn. Þar standa fjǫll lítil á hálsinum.
Útan í fjallinu er meltorfa ein, blásin mjǫk. Bakkar hávir váru umhverfis. Eyvindr ríðr at torfunni. Þar stígr hann af baki ok bíðr þeira.
Eyvindr segir: 'Nú munum vér skjótt vita þeira ørendi.
Eptir þat gengu þeir upp á torfuna ok brjóta þar upp grjót nǫkkurt.
Hrafnkell snýr þá af gǫtunni ok suðr at torfunni. Hann hafði engi orð við Eyvind ok veitti þegar atgǫngu. Eyvindr varðisk vel ok drengiliga. Skósveinn Eyvindar þóttisk ekki krǫptugr til orrostu ok tók hest sinn ok ríðr vestr yfir háls til Aðalbóls ok segir Sámi, hvat leika er.
Sámr brá skjótt við ok sendi eptir mǫnnum. Urðu þeir saman tuttugu. Var þetta lið vel búit. Ríðr Sámr austr á heiðina ok at þar, er vættfangit hafði verit.
Þá er umskipti á orðit með þeim. Reið Hrafnkell þá austr frá verkunum.
Eyvindr var þá fallinn ok allir hans menn.
Sámr gerði þat fyrst, at hann leitaði lífs með bróður sínum, Var þat trúliga gǫrt: þeir váru allir líflátnir, fimm saman. Þar váru ok fallnir af Hrafnkeli tólf menn, en sex riðu brott.
Sámr átti þar litla dvǫl, bað menn ríða þegar eptir. Ríða þeir nú eptir þeim ok hafa þó mœdda hesta.
Þá mælti Sámr: 'Ná megum vér þeim, því at þeir hafa mœdda hesta, en vér hǫfum alla hraða, ok mun nálægt verða, hvárt vér nám þeim eða eigi, áðr en þeir komask af heiðinni.'
Þá var Hrafnkell kominn austr yfir Oxamýri.
Ríða nú hvárirtveggju allt til þess, at Sámr kemr á heiðarbrúnina. Sá hann þá, at Hrafnkell var kominn lengra ofan í brekkurnar. Sér Sámr, at hann mun undan taka ofan í heraðit.
Hann mælti þá: 'Hér munum vér aptr snúa, því at Hrafnkeli mun gott til manna verða.
Snýr Sámr þá aptr við svá búit, kemr þar til, er Eyvindr lá, tekr til ok verpr haug eptir hann ok félaga hans. Er þar ok kǫlluð Eyvindartorfa ok Eyvindarfjǫll ok Eyvindardalr. Sámr ferr þá með allan varnaðinn heim á Aðalból. Ok er hann kemr heim, sendir Sámr eptir þingmǫnnum sínum, at þeir skyldi koma þar um morguninn fyrir dagmál. Ætlar hann þá austr yfir heiði. 'Verðr ferð vár slík, sem má.
Um kveldit ferr Sámr í hvílu, ok var þar drjúgt komit manna.
Hrafnkell reið heim ok sagði tíðendi þessi. Hann etr mat, ok eptir þat safnar hann mǫnnum at sér, svá at hann fær sjau tigu manna, ok ríðr við þetta vestr yfir heiði ok kemr á óvart til Aðalbóls, tekr Sám í rekkju ok leiðir hann út.
Hrafnkell mælti þá: 'Nú er svá komit kosti þínum, Sámr, at þér mundi ólíkligt þykkja fyrir stundu, at ek á nú vald á lífi þínu. Skal ek nú eigi vera þér verri drengr en þú vart mér.
Mun ek bjóða þér tvá kosti: at vera drepinn-hinn er annarr, at ek skal einn skera ok skapa okkar í milli.
Sámr kvazk heldr kjósa at lifa, en kvazk þó hyggja, at hvárrtveggi mundi harðr.
Hrafnkell kvað hann þat ætla mega, -- 'því at vér eigum þér þat at launa, ok skylda ek hálfu betr við þik gera, ef þess væri vert. Þú skalt fara brott af Aðalbóli ofan til Leikskála, ok sezk þar í bú þitt. Skaltu hafa með þér auðœfi þau, sem Eyvindr hafði átt. Þú skalt ekki heðan fleira hafa í fémunum útan þat, er þú hefir hingat haft. Þat skaltu allt í brottu hafa. Ek vil taka við goðorði mínu, svá ok við búi ok staðfestu. Sé ek, at mikill ávǫxtr hefir á orðit á gózi mínu, ok skaltu ekki þess njóta.
Fyrir Eyvind, bróður þinn, skulu engar bœtr koma, fyrir því at þú mæltir herfiliga eptir inn fyrra frænda þinn, ok hafi þér œrnar bœtr þó eptir Einar, frænda yðvarn, þar er þú hefir haft ríki ok fé sex vetr. En eigi þykki mér meira vert dráp Eyvindar ok manna hans en meizl við mik ok minna manna. Þú gerðir mik sveitarrækan, en ek læt mér líka, at þú sitir á Leikskálum, ok mun þat duga, ef þú ofsar þér eigi til vansa. Minn undirmaðr skaltu vera, meðan vit lifum báðir. Máttu ok til þess ætla, atþú munt því verr fara, sem vit eigumsk fleira illt við.
Sámr ferr nú brott með lið sitt ofan til Leikskála ok sezk þar í bú sitt.
Nú skipár Hrafnkell á Aðalbóli búi sínum mǫnnum. Þóri, son sinn, setr hann á Hrafnkelsstaði. Hefir nú goðorð yfir ǫllum sveitum. Ásbjǫrn var með fǫður sínum, því at hann var yngri.
Sámr sat á Leikskálum þenna vetr. Hann var hljóðr ok fáskiptinn. Fundu margir þat, at hann unði lítt við sinn hlut.
En um vetrinn, er daga lengði, fór Sámr við annan mann --ok hafði þrjá hesta -- yfir brú ok þaðan yfir Mǫðrudalsheiði ok svá yfir Jǫkulsá uppi á fjalli, svá til Mývatns, þaðan yfir Fljótsheiði ok Ljósavatnsskarð ok létti eigi fyrr en hann kom vestr í Þorskafjǫrð. Er þar tekit vel við honum. Þá var Þorkell nýkominn út ór fǫr. Hann hafði verit útan fjóra vetr.
Sámr var þar viku ok hvíldi sik. Síðan segir hann þeim viðskipti þeira Hrafnkels ok beiðir þá brœðr ásjá ok liðsinnis enn sem fyrr.
Þorgeirr hafði meir svǫr fyrir þeim brœðrum í þat sinni, kvazk fjarri sitja, -- 'er langt á milli vár. Þóttumsk vér allvel í hendr þér búa, áðr vér gengum frá, svá at þér hefði hœgt verit at halda. Hefir þat farit eptir því, sem ek ætlaða, þá er þú gaft Hrafnkeli líf, at þess mundir þú mest iðrask. Fýstum vit þik, at þú skyldir Hrafnkel af lífi taka, en þú vildir ráða. Er þat nú auðsét, hverr vizkumunr ykkarr hefir orðit, er hann lét þik sitja í friði ok leitaði þar fyrst á, er hann gat þann af ráðit, er honum þótti þér vera meiri maðr. Megum vit ekki hafa at þessu gæfuleysi þitt. Er okkr ok ekki svá mikil fýst at deila við Hrafnkel, at vit nennim at leggja þar við virðing okkra optar.
En bjóða viljum vit þér hingat með skuldalið þitt allt undir okkarn áraburð, ef þér þykkir hér skapraunarminna en í nánd Hrafnkeli.
Sámr kvezk ekki því nenna, segisk vilja heim aptr ok bað þá skipta hestum við sik. Var þat þegar til reiðu. Þeir brœðr vildu gefa Sámi góðar gjafar, en hann vildi engar þiggja ok sagði þá vera litla í skapi.
Reið Sámr heim við svá búit ok bjó þar til elli. Fekk hann aldri uppreist móti Hrafnkeli, meðan hann lifði.
En Hrafnkell sat í búi sínu ok helt virðingu sinni. Hann varð sóttdauðr, ok er haugr hans í Hrafnkelsdal út frá Aðalbóli. Var lagit í haug hjá honum mikit fé, herklæði hans ǫll ok spjót hans it góða.
Synir hans tóku við mannaforráði. Þórir bjó á Hrafnkelsstǫðum, en Ásbjǫrn á Aðalbóli. Báðir áttu þeir goðorðit saman ok þóttu miklir menn fyrir sér.
Ok lýkr þar frá Hrafnkeli at segja.