1896, Norwegian, transl. Olav Aasmundstad, from the original 'Brennu-Njáls saga'.
Njaala, elder Soga um Njaal Torgeirson og sønerne hans
1
Det var ein mann heitte Mord, som hadde tilnamnet Gigja. Han var son hans Sighvat hin raude og budde paa Voll paa Rangaa-vollom. Han var ein megtug hovding og ein stor maalfylgjemann, og so kunnug i loven, at ingen dom tyktest vera lovleg dømd, naar han ikkje hadde vore med. Han hadde ei dotter heitte Unn. Ho var ei ven kvinna, velvori og fin i alt sit lag; ho var haldi for aa vera beste giftet paa Rangaavollom.
No vik soga aat Breifjords-dalarne. Ein mann er nemnd Hoskuld; han var son hans Dala-Koll. Mor hans heitte Torgjerd; ho var dotter aat Torstein hin raude, som var son aat Olav hin kvite og sonarson aat Ingjald Helgeson. Mor hans Ingjald var Tora, dotter hans Sigurd orm i auga, son av Ragnar Lodbrok. Mor hans Torstein hin raude var Unn den grunnrike; ho var dotter aat Kjetil Flatnev, son hans Bjørn Buna, son hans Grim Herse fraa Sogn. Hoskuld budde paa Hoskuldstad i Laksaadalen. Bror hans heitte Rut. Han budde paa Rutstad. Han var sam-mødra med Hoskuld, men far hans var Herjolv. Rut var ein ven mann, stor og sterk, vaapndjerv, men godtolug av seg, og vitug og klok som faa, hag-raadug ved venerne sine og godgjegna og vel sætande i store maalemne.
Det var ein gong at Hoskuld gjorde lag for venerne sine. Rut, bror hans, var der, og han sat næst honom. Hoskuld hadde ei dotter heitte Hallgjerd. Ho leikte seg paa golvet med nokre andre smaagjentor. Ho var ven av aasyn og stor paa vokster. Haaret var fagert som silke og rakk til beltes. Hoskuld tala aat henne: »Kom hit aat meg,« sa han. Ho gjekk aat honom straks. Han tok henne under hoka og kysste henne. So gjekk ho att. Daa sa Hoskuld til Rut: »Kva synest du um denna møyi? er ho ikkje fager, tykkjer du?« Rut tagde. Hoskuld tok det upp att ein gong til. Rut svara daa: »Ho er vissa ven nok, og det kjem mange frami for di. Men det veit eg ikkje, kvar tjuv-augo er komne fraa inn i ætti vaar? Daa vart Hoskuld harm, og det var graatt millom brørne ei rid.
Brørne hennar Hallgjerd var Torleik, far til Bolle, og Olav, far til Kjartan og Baard.
2
Det var ein gong at Hoskuld og Rut reid til Alltings. Der var det mykje folk. Daa sa Hoskuld til Rut: »Det skulde eg ynskt, bror, at du hadde vilja teke den gode raadi og funne deg ei kona.« Rut svara: »Eg hev lenge havt det i tankarne, men det hev tykst meg vera tvent um med det. Men no vil eg gjera etter dit tykkje. Kvar skal me lya aat?« Hoskuld svara: »Det er mange hovdingar her paa tinget og nok aa velja imillom, men det er likevel ein staden eg hev tenkt skulde vera lugumt for deg. Gjenta heiter Unn og er dotter til den vise mannen Mord Gigja. Han er her paa tinget, og ho er med, so du kan faa sjaa henne, um du vil.« Og dagen etter, daa folk gjekk til logretten, fekk dei sjaa nokre staseleg klædde kvinnor ved Rangæinga-buderne. Daa sa Hoskuld: »Der er Unn, som eg gat um aat deg; kva tykkjest du um henne?» »Vel,« seier Rut, »men ikkje veit eg, um me kan hava lukka saman.« So gjekk dei til logretten. Mård Gigja forde saker, som han var van, og sidan gjekk han heim til budi si. Hoskuld stod upp, og han og Rut gjekk aat budi hans Mord og inn. Mord sat inst inni budi. Dei helsa paa honom. Han gjekk imot dei og tok Hoskuld i handi og sette honom jamsides seg, men Rut sat næst honom att. Dei tala mangt, men so kom Hoskuld paa tal um erendi: »Eg vil maalbera eit kjøp med deg; Rut vil verta maagen din og kjøpa dotter di, og eg skal ikkje spara paa noko.« Mord svarar:
Eg veit, at du er ein stor hovding, men bror din kjenner eg ikkje til.« -- »Meire til mann er han en eg,« seier Hoskuld. Mord mælte: »Du kjem til aa gjeva mykje med honom; for Unn erver alt ettermeg.« -- »Eg kan segja det med detsama,« seier Hoskuld. »Han skal eiga Kambanes og Rutstad og upp til Trondargil. Og so hev han kjøp-skip i sigling.« Rut sa daa til Mord: »Hugs paa det og, bonde, at alt dette gjer bror min, for di han unner meg vel. Men vilde du tenkja paa det, so ser eg helst, at du set fyre vilkaari.« Mord svara: »Eg hev tenkt yver dei. Ho skal hava seksti hundrad, og det skal aukast med ein tridjung i di jord; men fær de ervingar, daa skal de hava helvti kvar dykk.«
Rut mælte: «Dessa kaari tek eg ved; lat os no taka vitne paa det.« Sidan stod dei upp og handtokst, og soleis feste Mord si dotter Unn aat Rut. Gjestebodet skulde vera hjaa Mord ein halv maanad etter midsumar.
Baade dei og Mord reid heim fraa tinget. Brørne reid vestetter um Hallbjarnarvardarne. Daa kom Tjostolv, son hans Bjørn Gullbere, ridande imot dei, og fortalde at det var kome inn eit skip i Kvitaa-osen. Øssur, farbror hans Rut, var med, og vilde at han skulde koma aat honom fyrste han kunde. Men daa Rut høyrde det, bad han Hoskuld gjera fylgje ned aat skipet. Og so reid dei dit baae. Daa dei kom aat skipet, fagna Rut Øssur, frenden sin, vel og venleg. Øssur bad dei inn i budi aa drikka. Hestarne deira vart sala av, og mennerne gjekk inn og drakk. Rut mælte til Øssur: »No skal du, frende, rida med meg vestetter og vera hjaa meg i vinter.« -- »Det læt seg ikkje gjera,« seier Øssur; »eg hev aa segja deg daudar-ordi hans Eyvind, bror din; han leidde deg til arvs etter seg paa Gulating, men uvenerne tek arven, um du ikkje held deg fram.« -- »Kva er no likast, bror?« seier Rut; »eg tykkjer detta vert vanskelegt, no eg hev dagfest brud-laupet.« Hoskuld mælte: »Du skal rida sudetter aat Mord og beda honom, at de gjer um avtala, slik at Unn, dotter hans, er fest i tri aar. Men eg skal flytja varorne dine til skips.« Rut mælte: »No vil eg, at du tek mjøl og timber og anna, slikt som du tykkjer, av varorne. Han let henta hestarne sine, og so reid han sudetter, men Hoskuld reid heim. Rut kom aust-paa aat Rangaavollom til Mord og vart vel mot-teken. Rut fortalde som det var til, og bad Mord legja raadet sit ved. Mord spurde, kor mykje gods det var. Rut sa, at det var 2oo merker, um han fekk det alt. Mord mælte: »Mykje er det imot arven min, og du skal visst fara, um du vil.« Sidan gjorde dei um avtala, slik at Unn skulde sitja tri aar i festet. No rid Rut aat skipet, og er der til des det er siglferdugt. Hoskuld førde til skips alt godset som Rut aatte. Alle rekneskaperne Rut hadde der vest, gav han Hoskuld til varveitsla, medan
han var ute. Hoskuld reid heim. Lite seinare fekk Rut og dei bør, og dei siglde i hav. Dei var ute i tri vikor og kom aat ved Hernar paa Hordaland, og siglde fraa der aust til Viki.
3
Harald Graafeld raadde for Norig. Han var son hans Eirik Blodøks, son hans Harald Haarfager. Gunnhild heitte mor hans. Ho var dotter hans Øssur Tote. Dei budde aust i Kongehelle. No spurdest det, at eit skip var kome inn i Viki. Straks Gunnhild høyrde det, spurde ho etter, kva det var for islendingar som var paa skipet. Det vart sagt henne, at styresmannen heitte Rut, og var brorson hans Øssur. Gunnhild mælte: »Eg veit vel erendi hans; han vil henta arven sin, men den hev ein som heiter Sote under hender.« Sidan kalla ho aat seg skosveinen sin -- han heitte Øgmund --: »Eg vil senda deg nord i Viki aa finna Øssur og Rut. Seg, at eg bed dei aat meg baae i vinter, og at eg vil vera ven deira. Og fer Rut etter mit raad, so skal eg sjaa til med arvesaki hans og anna som han tek seg fyre med. Eg skal og hjelpa honom fram hjaa kongen.« Øgmund fór og fann dei. Men straks dei fekk høyra, at han var sveinen hennar Gunnhild, tok dei imot honom paa det likaste. Han bar fram erendi si i still. Sidan la dei yver sins-imillom, Øssur og Rut, og Øssur sa til Rut: »So synest det meg, frende, at her er det berre eitt aa gjera; for eg kjenner huglyndet hennar Gunnhild. Fer me ikkje til henne, so er ho god-til aa reka os ut or landet og taka godset vaart med ran; men fer me, so gjer ho all den æra av os som ho hev lova.« Øgmund for heim, og daa han fann Gunnhild, fortalde han henne, korleis ferdi gjekk, og at dei vilde koma. Gunnhild mælte: «Det vontest eg; for Rut er ein klok mann og velvoren; men hav no augo med, naar dei kjem til gards, og seg meg det.« Rut og dei fór aust til Kongehelle. Men daa dei kom der, gjekk frendar og vener imot dei og fagna dei vel. Dei spurde, um kongen var der i byen. Det vart sagt dei, at han var der. Sidan møtte dei Øgmund. Han bar helsing fraa Gunnhild, og det med, at for ordet si skuld vilde ho ikkje beda dei aat seg, fyrr dei hadde vore hjaa kongen; -- »det vart sjaa-ande ut, som eg tykte slik mud i dei -- men eg skal endaa gjera dei beinkorne eg tykkjer og Rut skal vera djervmælt ved kongen og beda um rom i hirdi hans. -- Og her er klædi som Gunnhild sender deg; i desse skal du ganga fram for kongen.« Sidan for Øgmund attende. Dagen etter mælte Rut til Øssur: »Lat os no ganga fram for kongen.» -- «Gjerne det,« sa Øssur. Dei var tolv i fylgje, og det var venerne og frendarne deira. Dei kom inn i hallen, der som kongen sat ved drykken. Gjekk so Rut fyrst fram og helsa kongen. Kongen ansa vel paa denne stas-klædde mannen og spurde um namnet. Han nemnde seg. »Er du islending?» seier kongen. Han sa, at so var det. »Kva gjorde deg huga hit aat os?« -- »Aa faa sjaa dykkar stordom, herre, og so det, at eg hev ei stor arvesak her i landet, og eg treng hjelpi dykkar, skal eg faa retten min.« Kongen mælte: «Kvar ein mann hev eg lova rett etter loven her i landet. Kva andre erender er det som førde deg hit?« -- »Herre,« seier Rut, »eg vil beda um rom i hirdi og verta din mann.«« Kongen tagde. Gunnhild mælte: »Det tykkjest meg, som denne mannen byd deg den største æra; var det mange slike i hirdi, so var den velsett. « -- »Er han ein vitsam mann?« sa kongen. »Han er baade vitsam og framsøkjen,« seier ho. »Eg ser von til, at mor mi vil du skal faa det romet du bed um. Men heidren vaar og landsskikken krev, at du kjem att um ein halv maanad -- daa skal du verta min hirdmann -- mor mi fær halda deg i kost so lenge, men kom so sidan aat meg.« Gunnhild mælte ved Øgmund: »Fylg dei aat husom mine og gjer dei god veitsla der.« Øgmund gjekk ut, og dei med honom. Han fylgde dei inn i ein stein-hall. Der var det tjelda med dei fagraste utsauma tjeld-dukar. Der var og hogsætet hennar Gunnhild. Daa sa Øgmund til Rut:
»No mun det sannast, som eg sa dykk um Gunnhild. Dette er hogsætet hennar, og her skal du setja deg, og du kjem til aa halda dette romet, um ho so sjølv kjem.» Sidan stelte han vel med dei. Dei hadde ikkje lenge sete, fyrr Gunnhild kom. Rut vilde spretta upp og fagna henne. «Sit du,« seier ho, »du skal hava dette romet, so lenge du er hjaa meg.« Sidan sette ho seg hjaa Rut, og dei drakk. Og um kvelden sa ho:
»Du skal liggja i loftet hjaa meg i natt; me tvo saman« »De skal raa,« sa han. Sidan gjekk dei til sengs saman, og ho læste att innantil straks, og dei sov der um natti. Um morgoen etter tok dei til aa drikka att. Og all den halve maanaden laag dei i loftet tvo-eine. Daa mælte Gunnhild ved dei menner som der var: »De skal faa bota med ikkje mindre en livet, um de gjet um dette med os.« Rut gav henne hundrad alner vadmaal og tolv varefeldar. Gunnhild takka honom for gaavorne. Rut gjekk, men fyrst kysste han henne og takka henne. Ho bad honom vel fara. Dagen etter gjekk Rut fram for kongen med tretti menner og helsa paa honom. Kongen mælte: »No vil du vel, Rut, at eg gjer som eg lova.« Og so gjorde han Rut til hirdmannen sin. Rut mælte daa: «Kvar viser du meg til sætes?« -- «Mor mi skal raa for det,« seier kongen. Sidan fekk ho honom eit med dei gjævaste sæti. Han vart hjaa kongen og var vel vyrd.
4
Um vaaren fekk han spurt, at Sote var faren sud til Danmark med arven. Daa gjekk Rut til Gunnhild og fortalde henne det. Gunnhild mælte: »Eg skal gjeva deg tvo skip med mannskap, og med det den raustaste mann, Ulv Utvegjen -- gjestehovdingen vaar; men gakk likevel til kongen, fyrr du fer nokon staden.« Rut gjorde so, og som han kjem for kongen, so fortel han um ferdi aat Sote, og det med, at han etla seg etter. Kongen mælte: »Kor stor styrke hev mor mi hjelpt deg med?« Rut svarar: »Tvo langskip, og Ulv Utvegjen til hovding for mannskapets -- »Det er det gagn i,« seier kongen, »men no vil eg gjeva deg tvo langskip til, og du kjem til aa trenga all den hjelpi.« Sidan fylgde han Rut til skips og mælte: »Farast deg no vel.« Rut siglde sudetter med fylgjet sit.
5
Det var ein mann heitte Atle. Han var son hans Arnvid i øystre Gautland. Han var ein stor hermann og laag ute aust i Logen med aatte skip. Far hans hadde halde att skatten for Haakon Adalsteinsfostre, og so flydde far og son til Gautland fraa Jamteland. Atle var faren med fylgjet sit ut or Logen og ut gjenom Stokksund sud til Danmark, og laag nede i Øyrasund. Han var utlæg baade hjaa Dana-kongen og Svia-kongen for mann-draap og ran, som han hadde gjort i baae riki. Rut heldt sudetter aat Øyrasund. Som han kjem sør i sundet, ser han mange skip der. Daa mælte Ulv: »Kva raad skal me no taka, islending?« -- »Halda fram ferdi«, seier Rut, «for det duger ikkje ufreista. Skipet mit og hans Øssur skal leggja fram fyrst, men du skal leggja fram som du tykkjer.« -- «Sjeldan hev eg havt andre til skjold fyre meg,« seier Ulv, og han la skipet sit jamsides hans Rut, og dei heldt fram i sundet.
No ser dei som er i sundet, at det kjem skip imot dei, og dei seier Atle det. Han svarar: «Daa vert det vel til gods aa vinna. Lat tjeldi kasta av og alle mann bu seg oet snøggaste dei kan. Mit skip skal vera i midtens Paa skipom hans Rut rodde dei fram, og so snart som maal høyrdest imillom, stod Atle upp og mælte: »De fer uvarleg; ser de ikkje det er herskip i sundet? Elder kva heiter hovdingen dykkar?« -- »Rut heiter eg,« seier han. «Kven tener du?« spør Atle. «Eg er hirdmannen hans Harald Graafeld,« seier Rut. Atle mælte: »Lenge er det me frendar Hev vore mindre umtykte av Norigs-kongarne dykkar.« -- «Dykkar ulukka er det,» seier Rut. «Det hev borest so til, møtet vaart,« seier Atle, «at ikkje skal du bera tidend fraa di,« og fata eit spjot og skaut innpaa skipet aat Rut, og den fekk bane som fyre vart. Striden tok til, men det gjekk seint aa søkja skipet hans Rut. Ulv gjekk vel fram, anten so han skaut elder stakk, etter som det høvde til. Aasolv heitte stamnbuen hans Atle. Han sprang uppaa skipet hans Rut og drap fire mann, fyrr Rut vart var di. Snur han seg daa imot honom. Men daa dei møtest, køyrer Aasolv spjotet i skjoldet hans Rut, men Rut hogg til Aasolv, og det vart banehogg. Detta saag Ulv og mælte: «Du høgg stort no, Rut, men du hev og mykje aa løna Gunnhild fors -- «Det sviv meg,« seier Rut, »at du mæler med feig munns No ser Atle ein berr hogg-stad paa Ulv og kastar eit spjot igjenom honom. No vart det eit hardt tak. Atle spring uppaa skipet hans Rut og gjer rydigt ikring seg. Øssur snur seg imot honom og legg til honom, men fell att aa bak sjølv; for det var ein som la til honom. Rut snur seg daa mot Atle. Atle hogg med ein gong i skjoldet hans Rut og kløyvde heile skjoldet. Daa fekk han eit steinkast yver handi, so han slepte ned sverdet. Rut tok sverdet og hogg unda Atle foten. Sidan gav han honom banehogg. Der fekk dei mykje god. Dei tvo beste skipi tok dei med seg og vart verande der ei litor rid.
Sote og fylgjet hans var siglde attende til Norig. Han gjekk i land ved Limgardssida, og der møtte han Øgmund, sveinen hennar Gunnhild. Øgmund kjenner honom straks og spør: »Kor lenge etlar du deg til aa vera her?« -- »Tri næter,« seier Sote. »Kvart etlar du deg av daa?« sa Øgmund. «Vester til England,« seier Sote, »og daa kjem eg aldri til Norig att, med ho Gunnhild råar. Øgmund fer aat Gunnhild; for ho og Gudrød, son hennar, var i veitsla nære ved. Øgmund fortalde, kva Sote etla seg til; men ho bad straks Gudrød fara med sama og taka livet hans. Gudrød fór straks, kom uventa paa Sote, let honom leia paa land og hengde honom, og tok godset og gav mor si det. Gunnhild fekk menner til aa ferda det i land og aust til Kongehelle, og sjølv for ho dit.
Rut for attende den hausten og hadde fenge mykje gods. Han for straks til kongen og vart vel imot-teken. Han baud dei av godset, slikt dei tykte, og kongen tok ein tridjung. Gunnhild fortel Rut, at ho hev teke arven og late drepa Sote. Han takka henne og gav henne det halve med seg.
6
Rut var hjaa kongen um vintren og var høgt heidra. Men daa det tok til aa vaarast, vart han sturen og still av seg. Gunnhild saag det, og ein gong dei var tvo-eine, sa ho: «Er du hugsjuk, Rut?« -- »Det er mælt,« seier Rut, »at det er illt for dei som i utlandet er alne«. -- »Vil du aat Island ?« seier ho. «Det vil eg,« sa han. «Eig du noko kvende der ute?« seier ho. »Det er ikkje so,« seier han. »Det hev daa vore sagt meg for sant,« seier ho. Dei sa ikkje meir. Rut gjekk for kongen og helsa honom. Kongen mælte: »Kva vil du no, Rut?« -- «Eg vil beda deg, herre, at du gjev meg orlov til Islands -- »Er heidren din større der en her?» seier kongen. «Det er ikkje det,« seier Rut, »men det er so, at kvar fær gjera som det er fyrelaga.« Gunnhild mælte: «Det er reip med den rame aa draga; men gjev honom orlov, so han fær fara som han helst vils Det var laak aaring i landet, men kongen gav honom mjøl, so mykje han vilde hava. No laga han seg paa Islands-ferdi, og Øssur med honom. Daa dei var ferduge, gjekk Rut aa finna kongen og Gunnhild. Gunnhild leidde honom til eintal og sa: «Her er ein gullring eg vil gjeva deg,« og ho spende ringen paa handi hans. «Mange gode gaavor hev eg teke imot av deg,« seier Rut. Ho tok kring halsen hans, kysste honom og sa: »Um eg eig so mykje vald yver deg som eg meiner, so legg eg deg det paa, at du aldri skal magta aa faa viljen din med den kvinna paa Island som du etlar deg til aa eiga. Men du skal magta aa fremja viljen din med andre kvinnor. Og no hev korkje eg elder du det godt; for du vilde ikkje tru deg aat meg til aa segja alt. Rut log og gjekk burt. Sidan gjekk han til kongen og takka honom for di han hadde teke so hovdingslegt imot honom i alle maatar. Kongen bad honom vel fara, og sa at Rut var ein dugande mann og kunnug til aa skikka seg vel millom hovdingar. Rut gjekk til skips og siglde i hav. Dei fekk god bør og kom inn i Borgarfjorden. Men straks skipet var landfast, reid Rut vestetter og heim, men Øssur var att og let rydja av skipet. Rut reid til Hoskuldstad. Bror hans tok vel imot honom, og Rut fortalde alt um ferderne sine. Rut sende ein mann aat Rangaavollom til Mord Gigja, og bad honom gjera ferdugt til gjestebods. Sidan reid brørne ned aat skipet, og Hoskuld fortalde honom um godset hans, og det hadde auka seg mykje, medan Rut var burte. Rut mælte: «Mindre vert løni, bror, en ho skulde vera, men eg vil gjeva deg det mjølet du treng til huset i vinter.» Sidan sette dei skipet paa lunnar og stelte um det, men all vara førde dei vest aat dalom. Rut var heime paa Rutstad til seks vikor fyre vinternæterne. Daa gjorde dei seg ferduge, brørne og Øssur, til aa fara aat gjestebodet hans Rut. Dei var seksti mann i fylgje. Dei reid til des dei kom aat Rangaavollom. Der var det alt kome ei mengd med gjestebodsfolk. Mennerne vart skipa til sætes paa langbenken; kvinnorne paa tverrpallen. Bruri var noko stur. Dei drakk gjestebodet, og laget gjekk godt. Mord greidde ut heimanfylgja aat dotter si, og Unn reid vestetter med Rut. Dei reid til des dei kom heim. Rut gav henne aa raa alt innan-hyses, og det likte alle. Men samlivet med Rut og henne var styrve, og soleis gjekk det framyver til vaars. Daa det vaarast, hadde Rut ei reisa aa gjera i vest-fjordarne til aa henta inn for varorne sine. Men fyrr han for heimanfraa, tala Unn ved honom: «Etlar du deg til aa koma att fyrr folk rid til tings? « -- »Kva daa?« seier Rut. »Eg vil rida til tings,» seier ho, »og finna far min.« -- »Gjer det,« seier han; »eg skal vera med deg.« -- »Det er og vel,« seier ho. Sidan får Rut heimanfraa og vest i fjordarne, og sette godset sit ut paa renta, og kom so heim. Han gjorde seg; ferdug til tings og let alle grannarne rida med seg. Hoskuld og reid til tings. Rut mælte til kona si: »Hev du slik hug til aa vera med no, som du let um fyrr, so gjer deg ferdug og ver med meg.« Ho gjorde seg fort ferdug, og so reid dei til des dei kom aat tinget. Unn gjekk til budi aat far sin, og han tok vel imot henne. Ho var hugtung, og daa han skyna det, mælte han til henne: »Eg hev set deg med betre brage; kva er det som ligg paa deg?« Ho tok paa graata, og svara ikkje noko. Daa sa han ved henne: »Kva reid du til tings etter, nåar du korkje vil svara meg elder tru deg aat meg? Tykkjer du ikkje det er godt der vest?« Ho svara: »Eg skulde gjeve alle mine eigor til, at eg aldri var komi der.« Mord mælte: »Detta skal eg snart faa greia paa.« Han sende ein mann etter Hoskuld og Rut, og dei gjekk straks. Daa dei kom til Mord, stod han upp, gjekk imot dei, fagna dei vel, og bad dei sitja. Dei sat lenge og godrødde. Daa mælte Mord til Rut: »Kofor tykkjer dotter mi det er so illt der vest?« Rut mælte: »Lat henne segja det, um ho hev noko til maalemne imot meg.« Men det vart ikkje noko bore upp imot Rut. Daa let Rut spyrja etter hjaa grannom sine og heimamennom, korleis han var imot henne. Dei gav honom eit godt lov, og sa at ho raadde i alle maatar som ho sjølv vilde. Mord mælte: »Heim skal du fara og vera nøgd som du hev det; for alle vitne gjeng meir med honom en med deg.« Sidan reid Rut fraa tinget, og kona hans med honom;
og det var vel med dei um sumaren. Men daa det vintrast, vart det vandskar med samlivet deira, og det vart verre, di lenger det leid frametter. Daa det vart vaaren, skulde Rut gjera ei reisa att for rekneskeperne sine, og lyste upp, at han ikkje vilde rida til Alltings det aaret. Unn sa ikkje stort um det. Rut for, daa han var ferdug til det.
7
No lid det frametter til tings. Unn tala ved Sigmund Øssurson, og spurde um han vilde rida med henne til tings. Han sa, han vide ikkje, um Rut, frenden hans, mislikte det. »Det er difor eg vender meg aat deg,« seier ho, »at du er den eg helst vil bjoda til det.« Han svara: »Eg skal setja det vilkaaret, at du rid med meg vestetter att, og ikkje fer med noko fundr mot Rut elder meg.« Ho lova det. Sidan rid dei til tings. Mord, far hennar, var paa tinget. Han tok imot henne overlag vel, og bad henne vera i budi hans, medan tinget varde. Ho gjorde det. Mord mælte: »Kva seier du meg um Rut, mannen din?« Ho kvad ei visa:
Visst seier eg godt um gjæve
geirkvessande hovding,
der han med sanno syner
sjolvraaden hug aa eiga.
Men herferdsmannen er vorten
vildra av vonde magter;
di man eg um skjemde somdi
segja mangt eld-aug tegja.
Mord vart still ved det og mælte: »Det er noko du ber paa no, dotter mi, som du vil ingen annan skal vita en eg, og du trur visst meg best til aa gjeva raad i maalemnet dit.« Dei gjekk til samtals, der ingen kunde høyra kva dei talast ved. Daa mælte Mord til dotter si: »Seg meg no alt som imillom dykk er, og lat ikkje noko tykkjast deg for vondt aa segja.« -- »So maa det vel verta,« seier ho, og kvad tvo visor til, som paa ein duld maate bar fram, kva som var i vegen. »Seg det greiare,« seier Mord. (Unn fortel no med beine ord, at Rut er so laga, at dei ikkje kan eigast ved, endaa dei baae elles er som andre folk i all sin skapnad; han er forgjord). »Vel gjorde du,« seier Mord, »at du sa meg det. No skal eg gjeva deg eit raad som skal duga, um du kan føra det fram og ikkje venda paa det i nokon maate: No skal du fyrst rida heim fraa tinget; mannen din er alt heim komen og tek vel imot deg. Du skal vera blid imot honom og tala honom til lags, og daa tykkjer han det er kome paa god veg. Du skal ikkje syna nokon graae. Men nåar det vaarast, skal du gjera deg sjuk og verta sengjeliggjande. Rut tek ingen grun paa sjukdomen din. Helder bed han alle dei andre aa fara vel med deg. Sidan fer han og Sigmund vest i fjordarne og krev inn alt godset sit, og han vert burte verande lenge um sumaren. Men nåar folk rid til tings, og dei er ridne alle som vil fara, daa skal du staa upp og segja folk til aa fylgja deg. Og nåar du er fullt ferdug, skal du ganga burtaat sengi di med dei mennerne som er fylgjet dit. Du skal nemna vitne ved sengjestokken aat mannen din og segja deg skild ved honom med lovleg skilnad, soleis som du magtar aa fremja det etter Alltings rett og aalmenn lov. Det sama skal du taka vitne paa framanfor manna-døri. Sidan rid du burt. So rid du Laksaadals-heii og aat Holtavarde-heii -- for dei leiter etter deg i Rutafjorden -- og so rid du til des du kjem aat meg. Daa skal eg sjaa til med saki, og du skal aldri meir koma honom i henderne.«
No rid ho heim fraa tinget. Rut var heim komen og tok vel imot henne. Ho tok det vel og var blid og etterlaatug. Samlivet deira var godt det halve aaret. Men daa det vaarast, vart ho sjuk og heldt sengi. Rut fór aat fjordom, og bad dei stella vel med henne. Som det lid innaat tinget, gjer ho seg ferdug til aa fara burt, og gjorde i alle maatar so som det var fyresagt henne, og rid til tings sidan. Heradsmennerne leita etter henne, men fann henne ikkje. Mord tok vel imot henne, og spurde um ho hadde fare fram etter hans raad. »Eg hev ikkje vikt fraa i noko,« seier ho. Han gjekk aat lovberget og kunngjorde lovlegt skilsmaal med Unn og Rut. Detta var ei ny tidend for folk. Unn fór heim med far sin, og kom aldri der vest meir.
8
Rut kom heim, og han rukka brunerne, daa kona hans var burte; men han styrde seg vel, og han var heime det halv-aaret og raadførde seg ikkje med nokon um sit maal. Men sumaren etter rid han og Hoskuld aat Alltinget med eit stort fylgje. Daa han kom paa tinget, spurde han, um Mord Gigja var der. Det vart sagt honom, at han var der. Alle tenkte, at dei kom til aa tala um maalemnet sit, men det vart ikkje.
Ein dag, som folk gjekk aat lovberget, nemnde Mord seg vitne og lyste eigedoms-sak paa Rut for dotter si, og rekna det ut til aa vera nie hundrad i pengar. Han lyste det til utloga og utreidsla under tri marks bot. Han lyste i den fjorungsrett som saki skulde koma fram i etter loven; han lyste lovleg lysing i høyrande logn paa lovberget. Men daa han hadde tala, svara Rut:
»Denne saki aat dotter di søkjer du meir med penge-gridd og hug til krangl en med godvilje og gjævskap. Men no skal eg koma med noko imot; for du hev ikkje det godset i hendom enno som eg fer med. Mæler eg difor, so alle dei er høyrande vitne som her paa lovberget er, at eg stemner deg paa holm. Skal daa heile heimanfylgja staa, men eg set anna gods, jam-mykje, imot. Og den eig alt godset som vinn yver den andre. Men vil du ikkje slaast med meg, so hev du ikkje meir aa krevja.« Daa tagna Mord og la raad med venom sine um holmgangen. Daa svara Jørund Gode: «Ikkje treng du taka os paa raad i dette maalet; for du veit, at um du slæst med Rut, so læt du baade livet og godset. For honom stend det ikkje paa; han er ein stor og før kar, djerv og heilhuga framfor andre menners Daa gav Mord upp, at han ikkje vilde strida med Rut. Daa vart det rop og ulæte paa lovberget, og Mord fekk stor svivyrding av denne saki. Folk rid heim fraa tinget. Hoskuld og Rut rid til Røykjardal og fer innum paa Lunde. Der budde Tjostolv, son hans Bjørn Gullbere. Det hadde regnt mykje um dagen, so mennerne var vortne vaate, og det var gjort upp lang-eld. Tjostolv bonde sat imillom Hoskuld og Rut. Det var tvo gutar som fór leikte seg paa golvet -- dei var der til uppfostrings -- og det var ei vetl-gjenta med dei og leikte seg. Gutarne var maaluge og munnkaate; for dei var uvituge. Den eine sa: »No skal eg vera Mord og stemna fraa deg kona di, og skulda paa at du ikkje hev magta aa gjera henne til viljes.« Den andre svara: «Eg skal vera Rut og kjenna fraa deg alt krav paa godset, um du ikkje torer slaast med meg.« Detta tok dei upp att nokre gonger. Daa vart det stor laatt paa heimamennom. Hoskuld harmast, og slo til den guten som kalla seg Mord, med ein stav. Men staven raakte guten i andlitet, so det gjekk hol paa. Hoskuld sa: «Laup ut, og spott ikkje med os.« Rut mælte: «Kom hit aat meg, du.« Guten gjorde so. Rut drog ein gull-finger-ring av handi si og gav honom og sa: «Gaa no, men egl deg ikkje innpaa nokon meir.« Guten gjekk, men sa det: «At du var so godærug, skal eg minnast støtt sidan. « Av dette fekk Rut eit godt ord. Sidan for dei vestetter og heim. Og med di er ho slut trætta med Mord og dei.
9
No er det um det aa fortelja, at Hallgjerd voks upp -- dotter hans Hoskuld. Ho er den venaste kvinna av aasyn, stor paa vokster, og difor var ho kalla langbr6k. Ho var fagerhaara, og so stort var haaret, at ho kunde hylja seg med det. Ho var stortøk, men hardstælt. Tjostolv heitte fosterfar hennar. Han var ætta fraa Sudr-øyom. Det var ein sterk og vaapnferdug mann, som hadde drepe mange, men ikkje bøtt med gods for nokon. Det var mælt, at han ikkje gjorde lyndet hennar Hallgjerd betre.
Det var ein mann heitte Torvald. Han var son hans Usviv og budde utpaa Medalfells-strand under fjellet. Han var i godt stand med gods og aatte dei øyarne som heiter Bjarnar-øyarne; dei ligg ute i Breifjorden. Der-ifraa hadde han skrei og mjøl. Torvald var ein sterk mann og velseda, men noko braa i skaplyndet. Det var ein gong far og son rødde seg imillom, kvar Torvald skulde finna seg gifte. Men det var aa skyna paa honom, at det ikkje mange stader var godt nok. Daa mælte Usviv: «Vil du fri aat Hallgjerd langbrok, dotter hans Hoskuld?« -- «Henne vil eg fri aat,« seier han. «Det er ikkje mykje samhovelegt,« sa Usviv; «ho er storfellt, og du er hardlynd og sjølvstiv.« -- »Der vil eg likevel høyra aat,« seier han, »og det nyttar ikkje aa vilja faa meg fraa dis -- »Du hev og mest aa vaaga,« seier Usviv. Sidan fdr dei friarferd og kom aat Hoskuldstad og vart vel fagna. Dei tala um erendi si straks og bar fram friarmaalet. Hoskuld svarar: »Eg kjenner dykk og dykkar stand. Men eg vil ikkje dylja for dykk, at dotter mi er hard til sinns; men kor ho ser ut, og korleis ho skikkar seg, kan de sjølve sjåas --»Set du kaari,« seier Torvald, «ikkje skal skaplyndet hennar staa i vegen for kjøpets Sidan tala dei av um kjøpet, utan at Hoskuld spurde dotter si um det -- for han hadde hug til aa gifta henne -- og dei sameintest i alle maatar. So rette Hoskuld handi fram, og Torvald tok henne og feste seg Hallgjerd, og reid heim, daa det var gjort.
10
Hoskuld fortalde Hallgjerd kjøpet. Ho mælte: »No hev eg fenge vissa for det, som eg lenge hev ottast, at du ikkje hev halde so av meg som du jamnan sa, nåar det ikkje tyktest deg vera so mykje verdt som aa tala ved meg um dette maalet. Og ikkje tykkjer eg denna avtala gjev so gjævt eit gifte som det de hev lova meg.« Og det var aa merka paa alt, at ho tyktest vera van-gjevi. Hoskuld mælte: «Ikkje mæter eg storlætet dit so mykje, at det skal staa i vegen for mine avtalor, og eg skal raa, ikkje du, um noko skil os.« -- »Storlaatne er de frendar, og det er ikkje undarlegt, at eg hev noko av det,« sa ho og gjekk. Ho gjekk aat Tjostolv og seier honom, kva som til-etla var, og var hugtung. Tjostolv mælte: »Gjer deg glad att; du kjem til verta gift ein gong til, og daa vert du spurd; for eg skal alle stader gjera etter dit tykkje, so nær som der far din elder Rut er med.« Dei tala ikkje meir um det. Hoskuld laga ferdugt til gjestebods og reid for aa bjoda gjester. Han kom til Rutstad og kalla Rut til samtals med seg. Han gjekk ut, og dei talast ved. Hoskuld fortalde honom alt um kjøpet og bad honom til gjestebods, »og eg hadde ikkje vilja du skulde taka det ille, at eg ikkje tala aat deg, fyrr eg gjorde kjøpmaalet av. »Det tykkjest meg best, ikkje aa hava noko med det,« seier Rut; »for dette vert ingen til heppa, korkje honom elder henne. Men eg skal koma aat gjestebodet, tykkjer du det er nokon heidr i det.« -- »Det tykkjer eg visst,« seier Hoskuld og reid so heim. Usviv og Torvald og bad i hop folk, og det vart ikkje bedt færre en hundrad. Ein mann er nemnd Svan. Han budde i Bjarnarfjorden paa ein gard som heiter Svanshol. Svan var overlag mangkunnug. Han var morbror hennar Hallgjerd. Han var ein rangvis mann og ill eiga ubytt med. Honom bad Hallgjerd til gjestebods og sende Tjostolv etter honom. Han reiste, og det vart venskap med dei straks. No kjem folk til gjestebods. Hallgjerd sat paa pallen og var overlag gladværug. Tjostolv gjekk og tala ved henne alt som tiast, og stundom ved Svan, so folk la merke til so mykje dei hadde aa tala. Veitsla gjekk godt. Hoskuld løyste ut alt godset hennar Hallgjerd med den beste greiskap. Sidan mælte han til Rut: »Skal eg leggja fram nokre gaavor?« Rut svara: »Du fær tid nok til aa øyda godset dit for Hallgjerd; lat det vera med det som er.«
11
Torvald reid heim fraa gjestebodet, og kona hans med honom, og han Tjostolv. Han fylgde hesten hennar, og dei tala støtt. Usviv veik burtaat sonen sin og mælte: «Likar du vel giftet? hell korleis gjekk samrøa med dykk?« -- «Vel,« seier han, «ho kunde ikkje blidare vera imot meg. Og det kan du sjaa merke paa; ho lær for kvart ords -- «Eg tenkjer laatten hennar ikkje er so god som du meiner,« seier Usviv; «men det kjem sidan til aa røynasts Dei reid til des dei kom heim. Um kvelden sat ho hjaa mannen sin, men gav Tjostolv sæte næst seg innanfor. Det var styrve med Tjostolv og Torvald; det var ikkje vidare dei talast ved, og soleis gjekk vintren framyver. Hallgjerd var fengsam og stortøk. Ho fekk i hop fraa nærast ikring, det andre aatte des meir, og glata burt alt. Men daa det vaarast, vart det bu-skort; det vanta baade mjøl og skrei. Hallgjerd tala aat Torvald og sa: «Ikkje treng du sitja fyre no; det vantar baade mjøl og skrei i husets Torvald mælte: «Ikkje raadde eg mindre til husan no en me er vane med, og det plar rekka langt framyver sumaren.« Hallgjerd mælte: «Ikkje sæter eg det, um de hev svelt dykk rike, du og far din.« Daa vart Torvald vond og la til henne i andlitet, so ho blødde, gjekk fraa henne og fekk hus-kararne med seg, og dei drog fram ei skuta, som dei gjekk uti aatte mann, og rodde utetter aat Bjarnar-øyom. Der tok han skrei og mjøl.
No er det aa segja um Hallgjerd, at ho sat ute og var uvel. Tjostolv gjekk burtaat henne, og saag at ho var saara i andlitet, og mælte: «Korleis er du vorti so ille avreidd?« -- «Torvald, mannen min, valda det,« seier ho. «Du var for langt av, um du bryr deg noko um meg.« -- »Eg visste det ikkje,« seier han, «men dette skal eg hemna.« Sidan gjekk han ned i fjøra og skauv ut ein seks-røings baat. I handom hadde han en stor oks med jarnreiva skaft, som han aatte. Han stig uti baaten og ror utigjenom aat Bjarnar-øyom. Og som han kom der, var dei rodde fraa der att, so nær som Torvald og kararne hans. Han heldt paa lesste skuta, og mennerne hans bar utpaa. Tjostolv kom med det sama, og sprang uppi skuta og tok i med honom, og mælte: «Du er laak til dessa; veik og uhendug.« Torvald mælte: «Meiner du aa gjera det betre?» -- «Det er ikkje den ting som ikkje eg gjer betre en du,« seier Tjostolv, «og den kvinna er ille gift som du eig, og stutt skal samlivet dykkar vera.« Torvald fata eit hand-saks som var der, og legg til Tjostolv. Tjostolv hadde teke øksi si paa oksli, og hogg imot, og raakte handi hans Torvald, so armen brotna, og sakset datt ned. Tjostolv hadde upp att øksi andre gongen og hogg Torvald i hovudet, so han døydde straks.
12
Daa kom dei ovantil med byrdom, mennerne hans Torvald. Men Tjostolv var snar-raadig. Han hogg tvi-hendes til aat eit bord i baaten, so det rivna gjenom tvau rom, og flaug so i baaten sin. Men paa skuta stod kolblaae sjøen inn, og ho sokk med heile ladningi. Der sokk det og, liket hans Torvald, og fylgjet hans kunde ikkje sjaa, kva det var gjort ved honom, men det visste dei, at han var daud. Tjostolv rodde inn yver fjorden, men dei ynskte honom alt som ilit var. Han svara ikkje, men rodde til des han kom heim -- drog inn baaten og gjekk inn paa tunet og heldt upp øksi, og den var overlag blodut. Hallgjerd var ute og mælte: «Blodut er øksi di; kva vinna hev du no vore paa?« -- «No hev eg gjort aat,« seier han, «so du skal verta gift ein gong til.« -- «Daud seier du meg Torvald daa,« seier ho. »So er det,« seier han, »og sjaa no du ut ei raad for meg.« -- «Det skal eg gjera,« seier ho; «eg vil senda deg nord i Bjarnarfjorden aat Svanshol, og Svan tek imot deg med baae handom. Og han er so mykje til mann for seg, at der tek ingen deg.« Han sala ein hest han aatte, steig upp og reid nord i Bjarnarfjorden aat Svanshol. Svan tok imot honom med baae handom og spurde tidend. Tjostolv sa honom draapet paa Torvald, og korleis det var til-gjenge. Svan mælte: «Slikt kallar eg menner, som ikkje kvier seg for det som er vaagsamt. Og det skal eg lova deg, at um nokon søkjer deg her, so skal dei faa den største skam av det.«
No er det aa fortelja fraa der Hallgjerd er, at ho byd Ljot hin svarte, frenden sin, sala hestarne og fylgja, seg, »eg vil heim aat far min,« seier ho. Han lagar seg til ferdi. Hallgjerd gjekk aat kistorne sine, læste upp, og kalla aat seg alle i huset og gav dei nokre gaavor alle saman. Og dei tykte det var stuslegt etter henne alle. Ho reid til des ho kom aat Hoskuldstad. Far hennar tok vel imot henne; for han hadde ingen tidend spurt. Han sa: «Vofor var ikkje Torvald med deg?« Ho svara: »Han er daud.« Hoskuld mælte: Tjostolv hev vel valda det?« Ho sa, at so var det. Hoskuld mælte: »Det ber nok til aa ganga som Rut sa, at det dreg store uheppor etter seg, dette kjøpet; men det batar ingen ank for vondt som er vorte.«
No er aa segja um fylgjet hans Torvald, at dei bidde til des det kom eit skip ut paa øyi. Dei fortalde um draapet paa Torvald og bad um baat til lands. Det fekk dei straks, og rodde i land paa Røykjarnes, fann so Usviv, og sa honom um det som hendt var. «Vonde raad dreg vondt etter,« seier han. »Og eg ser, korleis alt er til-gjenge: Hallgjerd hev sendt Tjostolv til Bjarnarfjorden, og sjølv er ho ridi heim til far sin. Me skal sanka folk og setja etter honom dit.« Dei so gjorde, sende etter folk -- det var godt etter di -- og rid so til Steingrimsfjorden og til Ljotaadalen og Selaadalen, derfraa til Bassastad, og so yver halsen til Bjarnarfjorden.
No tok Svan til ords og geispa svært: »No søkjer dei aat, fylgjorne hans Usviv.« Daa spratt Tjostolv upp og greip øksi si. Svan mælte: »Ver med meg ut; det skal ikkje so stort til.« Dei gjekk ut baae. Svan tok eit geiteskinn, sveivde det yver hovudet paa seg og mælte: »Skodd og skræmor og store vidunder aat alle dei som etter deg søkjer!«
No rid dei yver halsen, Usviv og fylgjet hans. Daa kom tjukke skodda paa dei. Usviv mælte: »Dette valdar Svan, og det vøre vel, um det ikkje fylgjer meir i Ut.« Lite etter vart det Kasta slikt eit myrker fyre augo paa dei, at dei saag ikkje. Dei datt av og tapte burt hestarne sine, og fór ned i myrarne, og sume kom burti skogen, so dei heldt paa fanga skade, og vaapni sine tapte dei av seg. Daa mælte Usviv: »Kunde eg finna att hestarne og vaapni mine, so vilde eg venda att.« Og ikkje fyrr var det sagt, so vart det so dei saag noko, og fann att hestarne sine og vaapni. Daa var det mange som eggja til aa freista att, og det vart gjort; men so var det straks det same underet upp att. Og soleis gjekk det tri gonger. Daa mælte Usviv: »Um ferdi ikkje er god, so skal me no venda att. No skal me freista noko anna. Eg hev helst hug paa aa fara til Hoskuld, far hennar Hallgjerd, og beda honom um sonar-bot; der sømd er inne, er det sømd aa ventas Sidan reid dei til Breifjordsdalen, og det er ikkje noko um ferdi deira aa segja, fyrr dei kom til Hoskuldstad. Hoskuld var heime, og Rut, bror hans, var der. Usviv bad dei ut. Dei gjekk ut baae og helsa Usviv, og sidan tala dei saman. Hoskuld spurde Usviv, kvar han kom fraa. Han hadde leita etter Tjostolv, seier han, men ikkje funne honom. Hoskuld sa, at han var fulla komen til Svanshol,«og det er ikkje for alle aa søkja honom der.« -- «For di er eg her komen,« seier Usviv, »at eg vilde beda deg um sonar-bot.« Hoskuld svara: «Ikkje drap eg son din, og ikkje valda eg honom bane; men eg undrast ikkje paa, at du gjerne vil hava noko.« Rut mælte: «Nær er nosi augo, bror; og det er naudsynlegt aa gjera ende paa eit illt ord og gjeva honom bot for son hans og retta paa saki aat dotter di. Det er det einaste som er aa gjera, so dette snakket kan verta burte att. For det er betre, di mindre det talast um dette.« Hoskuld mælte: »Vil du mekla i maalet?« -- «Det vil eg,« seier Rut, «og eg skal ikkje halda deg unda i av-gjerdi; for um sant skal segjast, so hev dotter di valda honom bane.« Daa sette Hoskuld seg ned bloande raud og tagde ei rid. Men so reiste han seg og mælte til Usviv: »Vil du handsala meg, at saki fell ned?« Usviv stod upp og mælte: «Ikkje er det jamnt bytt, at bror din meklar. Men du hev synt deg so manndomsam i denne saki, Rut, at eg trur deg til det.« So tok han Hoskuld i handi, og dei vart soleis samde, at Rut skulde gjera det av, og segja fram avgjerdi si, fyrr Usviv fór heim. Rut gjorde det og sa: »For draapet paa Torvald set eg tvo hundrad i sylv;« -- det tyktest vera god manne-bot den tidi -- «og det skal du gjera ut straks, bror, og greia det vel av handom.« Hoskuld gjorde so. Daa mælte Rut til Usviv: »Eg vil gjeva deg ei god kappa, som eg hadde med hit ut.« Han takka for gaava, og var glad for at det gjekk so, og fór heim. Lite seinare kom dei dit, Hoskuld og Rut, og skifte det godset som der stod saman etter Torvald og Hallgjerd. -- Dei og Usviv vart vel sameinte um det --- og brørne fór heim med godset. Usviv er no ute or soga. Hallgjerd bad Hoskuld, at Tjostolv skulde faa fara heim. Hoskuld gav henne javyrde paa det -- og det var lenge det gjekk eit ymist ord um draapet paa Torvald. Godset hennar auka seg og vart mykje.
13
Tri brørar er nemnde i soga. Ein heitte Torarin,. den andre Rage, og den tridje Glum. Dei var sønerne hans Oleiv Halte. Dei var i stor vyrnad og rike. Torarin hadde kjenningsnamnet Rage-bror. Han hadde lovsegjingi etter Ravn Høingson og var ein overlag veltenkt og vitug mann. Han budde paa Varmaløk, og dei brukte i hop, han og Glum. Glum hadde vore lenge i kjøpmanns-ferder. Han var stor paa vokster, sterk og fridleitt. Rage, bror deira, var ein stor draapsmann. Desse brørne aatte Engøy og Laugarnes sudpaa. Ein gong Glum og Torarin talast ved, spurde Torarin, um han etla seg paa utferd no, som han var van. Han svara: »Eg hev etla meg til aa slutta med kjøpferdom.« »Kva hev du daa i hugen? « seier Torarin; »vil du taka deg ei kona?«--»Det vilde eg, « sa Glum, »um eg fekk det vel laga.« Daa rekna Torarin upp dei ugifte kvinnorne som var i Borgarfjord, og spurde um han vilde hava nokor av dei, »so skal eg vera med deg,« seier han. Han svara: »Det er ingor av desse eg vil hava.« »Seg meg daa, kven det er du vil hava,« seier Torarin. Glum svara: »Um du vil vita det, so heiter ho Hallgjerd og er dotter hans Hoskuld vest i Dalom.« -- »Daa er det ikkje no som mælt er,« seier Toranin: Ein vitrast av annan mans skade. Ho vart gift med ein, og honom raadde ho bane.« Glum sa: «Det er ikkje rimelegt, at det gjeng slik uheppa yver henne ein gong til. Og det veit eg visst, at ho raader ikkje meg bane. Og um du vil unna meg ei æra, so rid med meg til aa beda um henne. Torarin mælte: «Det er ikkje noko aa gjera ved det; det maa fram ganga som til-etla er.« -- Det var ofte at Glum kom inn paa dette ved Torarin. Men han heldt seg lenge unda. Men endeleg vart det so, at dei samla seg menner og reid vest i dalarne og kom aat Hoskuldstad, tjuge i fylgje. Hoskuld tok vel mot dei, og dei vart der um natti. Men tidleg um morgoen sende Hoskuld bod etter Rut, og han kom straks. Hoskuld var ute, daa Rut reid til gards. Hoskuld seier Rut, kva for menner som var komne. »Kva kan dei vilja?« sa Rut. »Dei hev ikkje bore upp noko erend aat meg enno,« so Hoskuld. «Det er likevel deg dei hev erend aat,« seier Rut; «dei vil beda um Hallgjerd. Men kva vil du svara?« -- «Kva tykkjer du er raadlegast?« sa Hoskuld. «Vel skal du svara, men segja um baade dygdi og udygdi hennar,« seier Rut. Medan brørne stod og tala, kom gjesterne ut. Hoskuld og Rut gjekk imot dei. Rut fagna vel Torarin og bror hans. Sidan gjekk dei til samtals alle saman. Torarin mælte: «Eg er komen hit med bror min, Hoskuld, i det erend aa beda um Hallgjerd, dotter di, for honom. Og det skal du vita, at han er ein gjæv mann.« -- »Eg veit det, at de brørne er gjæve menner og høgt i vyrnad,« seier Hoskuld; «men eg vil segja dykk, at eg stod fyre giftet hennar ein gong fyrr, og daa vart det til stor ugjæva for os.« Torarin svarar: «Ikkje vil me lata det staa i veg for kjøpet; for det gjeng ikkje eitt yver alle. Dette kan verta vel, um det fyrre gjekk ille. Og so var det fulla Tjostolv som var mest valdand i det.« Daa mælte Rut: «Eit raad vil eg gjeva dykk -- so framt de ikkje vil lata staa i vegen for giftet det som fyrr hev vore med Hallgjerd -- og det er, at Tjostolv ikkje vert med henne sudpaa, um dette vert noko av, og aldri er der meir en tri næter, med mindre Glum vil det, og han kan drepa honom ubøtt, um han er lenger. Glum eig rett til aa lova honom aa vera lenger, men ikkje er det mit raad. Og so skal det ikkje farast aat no som sist, at det ikkje vert sagt henne. Ho skal vita alt dette kjøpmaalet, sjaa Glum og raa sjølv, um ho vil hava honom elder ikkje -- daa hev ho ikkje andre aa skulda, um det ikkje vert vel. Alt skal sviklaust vera.« Torarin mælte: «Det er no som det jamleg plar vera, dine raad gagnar best.« Det vart sendt bod etter Hallgjerd, og ho kom. Det var og tvo kvinnor med henne. Ho hadde blaa kaapa yver seg og raud skariats-kjole under og sylvbelte um seg. Haaret laag nedyver paa baae sidor aat bringa, og ho hadde slege det under beltet paa seg. Ho sette seg millom Rut og far sin. Ho helsa alle med gode ord, tala greitt og godt for seg, og spurde um tidend. Sidan var ho tagalt. Glum mælte: »Me hev tala ved far din um eit kjøp, eg og Torarin, bror min, at eg kunde faa deg, Hallgjerd, um det er din vilje som deira. Og som ei gjæv og gild kvinna maa du no segja fraa, um det er etter din hug; men hev du ingen hug paa dette kjøpet, so vil me ikkje tala meir paa det.« Hallgjerd mælte: »Eg veit, at de brørar er gjæve menner, og at eg kjem til aa verta mykje betre gift no en fyrr. Men vita vil eg, kva de hev tala av, og kor langt de er komne i maalet. Men eg tykkjest nok sjaa det paa deg, at eg kunde koma til aa halda av deg, um elles huglyndet vaart høver i hop.« Glum sa henne alt som avtala var, og veik ikkje fraa i noko, og spurde so Hoskuld og Rut, um han tok rett uppatt. Hoskuld sa, at so var det. Hallgjerd mælte daa: »So vel hev de stelt det for meg i denne saki, du far og du Rut, at eg vil gjera etter dykkar raad og lata avtala standa, soleis som de hev gjort henne.« Daa mælte Rut: «Daa tykkjer eg det er best, at me, Hoskuld, nemner vitne, og at Hallgjerd fester seg sjølv, um lov-mannen finn det rett.« -- «Rett er det,« seier Torarin. Sidan vart det sett takst paa godset hennar Hallgjerd; Glum skulde setja jamnt imot, og dei skulde eiga helvti kvar. Glum feste seg daa Hallgjerd, og brørne reid sudetter og heim. Men Hoskuld skulde gjera gjestebodet. No er det stilt, til des folk rid til gjestebods.
14
Brørne fekk seg stort fylgje til veitsla og hadde utvalde folk. Dei reid vest aat dalom og kom til Hoskulstad, og der var det mykje folk kome fyre. Hoskuld og Rut skipa folket til sætes paa eine benken, brudgomen paa den andre. Hallgjerd sat paa pallen og skikka seg vel. Tjostolv gjekk ylmdest og bar oksi høgt, men det var ingen som lest sjaa det. Men daa gjestebodet var slut, fór Hallgjerd med sudetter. Daa dei kom sud til Varmaløk, spurde Torarin, um ho vilde taka ved hushaldet. »Eg vil ikkje det,« sa ho. Hallgjerd agta seg vel den vintren, og dei likte henne ikkje ille. Men um vaaren tala brørne um eigedomarne sine, og daa mælte Torarin: »Eg vil de skal setja bu i Varmaløk; for det ligg laglegast for hand aat dykk. Men eg vil fara sud til Laugarnes og bu der. Engøyi vil me eiga i hop.« Glum tykte det sama. Torarin fór sud i bygderne, og dei var att. Hallgjerd feste seg folk. Ho var storgjæv og fengsam. Um sumaren fekk ho eit gjentebarn. Glum spurde henne, kva gjenta skulde heita. «Ho skal heita Torgjerd etter farmor mi; for ho var ætta fraa Sigurd Fåvnesbane paa fars-sida.« Gjentebarnet vart aust med vatn og fekk det namnet. Ho voks upp der og vart lik mor si. Dei levde godt i hop, Glum og Hallgjerd, og soleis gjekk det frametter ei rid. Den tidendi spurdest nordantil fraa Bjarnarfjorden, at Svan var rodd ut paa fiske um vaaren; men det kom slikt eit austan-ver paa dei, at dei dreiv inn paa Veidelausa og sette til der. Men dei fiskarane som var i Kaldbak, tykte at han gjekk inn i Kaldbaks-horn og vart vel imot-teken der. Men sume sa imot di, og sa det var ikkje so. Men det visste alle, at han fanst ikkje korkje levande elder daud. Daa Hallgjerd spurde det, tykte ho det var stor skade etter morbror sin. Glum bad Torarin skifta gardarne; men Torarin sa han vilde ikkje det; »men seg henne Hallgjerd, at um eg lever lenger en du, so etlar eg meg til aa hava Varmaløk.« Glum sa Hallgjerd det. Ho svara: »Det er ikkje meir en rimelegt av os mot honom.«
15
Tjostolv hadde slege hus-karen hans Hoskuld, og so jaga Hoskuld honom fraa seg. Han tok hesten sin og vaapni sine og mælte tit Hoskuld: »No reiser eg av og kjem aldri att.« -- »Det er god logn etter deg,« seier Hoskuld. Tjostolv reid til des han kom aat Varmaløk. Han vart vel imot-teken av Hallgjerd og ikkje ille av Glum. Han sa Hallgjerd, at far hennar hadde jaga honom, og bad henne sjaa til med seg. Ho sa ho kunde ikkje lova honom noko verande der, fyrr ho hadde tala med Glum. «Gjeng det vel med dykk?« sa han. »Me held mykje av einannan,« seier ho. Sidan gjekk ho til tals med Glum, la armen kring halsen hans og mælte: »Vil du gjera etter bøni eg vil beda deg?« -- «Eg skal gjeva deg det, er det deg sømd i det,« seier han; «kva er det du vil beda um?« Ho mælte: «Tjostolv er jaga av der vest, og eg skulde ynskja, at du vilde lova honom aa vera her; men eg vil ikkje taka det tvert, er du lite um dets Glum mælte: »Daa du er so snill, so skal eg gjera etter deg i dette. Men seg honom det, at han skal fara sin veg, tek han seg noko illt tils Ho gjeng aat Tjostolv og seier honom det. Han svarar: »Du er snill, som eg venta meg dets So vart han der, og han heldt seg i skinnet ei stund. Men som det leid paa, so var det som han skjepla alt. Det var ingen som gjekk fri honom, so nær som Hallgjerd. Men ho tok aldri under med honom, nåar han tokst med andre. Torarin tala aat Glum, bror sin, for di at han let Tjostolv vera der, og sa det kom til aa henda gale, som det fyrr hadde gjort, um han vart verande der. Glum svara vel paa det, men gjorde etter sit eige tykkje.
16
Det var ein haust at det var vondt for folk aa faa att sauerne sine. Glum vanta det mange gjeldverar. Daa mælte Glum til Tjostolv: «Gakk til fjels med hus-karom mine og sjaa aat, um de finn nokon av sauoms »Det høver meg so lite aa gaa paa saue-leiting,« sa Tjostolv. »Det er nok berre det, at eg vil ikkje gaa i faret aat trælom dine. Men gakk med sjølv, so skal eg vera med degs Dette kom dei til aa ordrekast hardt um. Hallgjerd sat ute; det var godt ver. Glum gjekk burtaat henne og mælte: »Det hev vore stridt med meg og Tjostolv, og det vert ei stutt stund me tvo vert buande saman;« og han sa henne, korleis ordi hadde falle. Hallgjerd heldt med Tjostolv, og det vart skift mange stride ord med dei. Glum slo til henne og mælte: »Eg vil ikkje tennast med deg lenger,« og gjekk so burt. Ho elska honom mykje, og ho kunde ikkje stagga seg, men storgret. Tjostolv gjekk aat henne og sa: «Såart er du medfari, og slikt skulde ikkje vera oftare.» -- «Ikkje skal du hemna dette,« seier ho, «elder leggja deg noko frami, korleis det so gjeng med os.« Han gjekk fraa henne og kald-flein.
17
Glum sette mennerne sine til aa vera med seg paa ferdi. Tjostolv og gjorde seg ferdug og gav seg med. Dei fór upp søre Røykjardalen, og upp ved Baugagilet og upp aat Tverrfell. Der skilde flokken seg -- sume fór i Skorardals-leitet, men sume sende Glum sudetter aat Sulnefjellom, og alle fann dei mykje sau. Det raakte so til, at dei vart tvo-eine, Glum og Tjostolv. Dei gjekk sudetter fraa Tverrfell og fann nokre skjerre sauer der, som dei jaga nordetter mot fjellet. Men sauerne sette upp paa fjellet for dei. Dei skjente kvar paa annan, og Tjostolv sa ved Glum, at det var ikkje anna han dugde til en aa liggja og velta seg med henne Hallgjerd. Glum mælte: «Vondt fylgje er ein kvitt, hev ein det ikkje heimantil. Skal eg taka skarv-ord av deg, rekande træl som du er!« Tjostolv mælte: »Det skal du verta var, at eg er ingen træl; eg vik ikkje for deg i noko.» Daa vart Glum sint og hogg til Tjostolv med saks-sverdet, men han kasta øksi imot, so hogget kom i feten og beit inni tvo finger langt. Tjostolv hogg imot med oksi, og ho kom i oksli og kløyvde sund aksle-beinet og krage-beinet, so han blødde inn. Glum greip Tjostolv med andre handi so hardt, at han reis overende. Men Glum kunde ikkje halda taket, for dauden sette paa honom. Tjostolv gøymde liket med stein, og tok av honom ein gullring. Han gjekk til des han kom aat Varmaløk. Hallgjerd var ute, og saag at øksi hans var blodut. Han kasta burtaat henne gullringen. Ho mælte: «Kva tidend ber du? Hell kofor er øksi di blodut?« Han svara: «Ikkje veit eg, kva du no tykkjer; eg ber deg daudar-ordet hans Glum.« -- »Du valda fulla det?« seier ho. »So er det,« seier han. «Ikkje er du burte i Ieiken,« sa ho med ein laatt. Han mælte: »Kva raad ser du for meg no?« -- «Far aat Rut farbror,« seier ho, «so finn han ut eitkort aat deg.« -- »Ikkje veit eg,« seier Tjostolv, «um det er gagnraad, men eg skal fara etter dine ord i dette med.« Tok han so hesten sin og reid, og stadna ikkje fyrr han kom aat Rutstad um natti. Han bind hesten sin bak husi -- gjeng so framaat døri, slær eit tungt slag paa den, og gjeng so nord-um husi. Rut hadde vore vaken; han kipte paa føterne eit par høge sko, hadde paa seg trøya og tok eit sverd i handi. Han reiva ei kappa kring vinstre handi og uppyver armen paa seg. Mennerne vakna ved det at han gjekk ut. Han gjekk nordum veggen og saag ein stor mann stod der, og kjende honom, at det var Tjostolv. Rut spurde, kva som var paa ferde. «Eg seier deg draapet paa Glum,« seier Tjostolv. «Kven valda det?« -- «Eg drap honom,« seier Tjostolv. «Kofor reid du hit?« seier Rut. «Hallgjerd sende meg aat deg,« seier Tjostolv. «Ikkje er det ho som valda dette daa,« seier Rut, og drog sverdet. Detta saag Tjostolv og vilde ikkje vera seinast, men hogg til Rut straks. Rut kasta seg unda hogget og slo til flatsida paa øksi med vinstre handi, so tverrbraatt, at øksi dreiv ut or handom paa Tjostolv. Rut hogg med høgre handi til foten paa Tjostolv ovan kneet, og flaug til og støytte honom overende med det sama. Tjostolv fall att aa bak; foten hekk berre so vidt i hop. Daa hogg Rut honom i hovudet, og det vart bane-hogg. Daa kom dei ut, kararne hans Rut, og saag kor det var gjenge. Rut let dei føra Tjostolv burt og gøyma liket hans. Sidan fór Rut aat Hoskuld og sa honom draapet paa Glum og paa Tjostolv. Han tykte det var stor skade etter Glum, men han takka Rut for draapet paa Tjostolv. -- No er det aa fortelja, at Torarin Rage-bror spør enden aat Glum, bror sin. Rid han so sjølv tolvte vester aat Dalom og kom aat Hoskuldstad. Hoskuld tok imot honom med baae handom, og han vart der um natti. Hoskuld sende bod etter Rut med sama, at han skulde koma dit, og han kom straks. Dagen etter tala dei mangt um draapet paa Glum. Torarin mælte: »Vil du bøta meg noko for bror min; for eg hev mist mykje.« Hoskuld svara: »Ikkje drap eg bror din, og ikkje raadde dotter mi honom bane; « og straks Rut fekk det aa vita, so drap han Tjostolv.« Daa tagna Torarin, og tykte maalemnet vart vandslegt. Rut mælte: «Lat os gjera ferdi hans god -- han hev vissseleg mykje mist -- so vil folk segja det var vel gjort. Me gjev honom gaavor, og han er vaar ven alle dagars Og so vart gjort; dei gav honom gaavor. Og han reid sudetter att. Han og Hallgjerd skifte bustad um vaaren -- ho fór sud til Laugarnes, men han fór aat Varmaløk. Og Torarin er ute or soga.
18
No er det um det aa fortelja, at Mord Gigja vart sjuk og døydde, og det tyktest vera stor skade. Unn, dotter hans, tok all arven etter honon. Ho var daa ugift att andre gongen. Ho var svært romhendt og lite umsynleg med buet sit. Lausøyra hennar vart ende, so ho aatte kje att anna en jord og kretur.
19
Det var ein mann heitte Gunnar. Han var frenden hennar Unn. Rannveig heitte mor hans. Ho var dotter aat Sigfus, son hans Sighvat hin raude, som vart drepen ved Sandhélferja. Far hans Gunnar heitte Haamund, og han var son hans Gunnar Baugsson. Gunnarshoit er uppkalla etter honom. Mor hans Haamund heitte Ravnhild; ho var dotter hans Storolv Høingson. Storolv var bror hans Ravn lovsogumann. Son hans Storolv var Orm hin sterke. Gunnar budde paa Lidarende i Fljotslid. Han var stor paa vokster og sterk og vaapnfør framfor nokon mann. Han hogg og skaut med ymse hender, um han vilde; han svinga sverdet so kvasst, at det var som tri i lufti aa sjaa. Han skaut best av alle med bogen og høvde alt han skaut etter. Han kunde springa høgre en si eigi høgd i full herbunad, og likso langt attetter som frametter. Han var symd som ein sel. Og ikkje var det den leiken der det var bjoande til aa kappast med honom. So hev vore sagt, at ingen hev vore jamningen hans. Han var fager aa sjaa til og ljosleitt -- rak nasa og framkeik, blaa-øygd og snar-øygd og raud i kinnom. Haaret var stort og gult og fall vent. Han var framifraa velseda og manntyd, uvægjen i alt, raadholl og godbeinken, mild og stillfærleg, ven-fast og ven-vand. Han var rik paa gods. Bror hans heitte Kolskjegg. Han var stor og sterk, mann-domsam og sætande i alt. Den andre broren hans heitte Hjort. Han var i barnealderen endaa. Orm Skogarnev var ein løyndgjeten bror til Gunnar; han kjem ikkje denne soga ved. Arngunn heitte syster hans Gunnar. Henne hadde Roar Tungegode, son hans Une hin uborne, son hans Gardar, som fann Island. Son hennar Arngunn var Haamund Halte, som budde paa Haamundstad,
20
Det var ein mann heitte Njaal. Han var son hans Torgeir Gollner Ufeigson. Mor hans Njaal heitte Aas-gjerd; ho var dotter hans Aaskjell Herse hin faamælte. Ho hadde kome aat Island og hadde teke land austanfor Markarfljot, millom Oldustein og Seljalandsmulen. Halte-Tore og var son hennar; han var far hans Torleiv Kraak, som Skogværingarne er ætta fraa, og hans Torgrim hin mikle og hans Torgeir Skorargeir. Njaal budde paa Bergstors-kvaal i Landøyom. Ein annan gard aatte han i Torolvsfell. Njaal var rik paa gods og ein venvaksen mann; men han hadde det ved seg, at det voks ikkje skjegg paa honom. Lovmann var han so stor, at ingen var jamningen hans. Han var vis og framsynt, god-raadug og godgjegna -- alt slo inn etter dei raad han hadde gjeve folk; -- fredsæl og rettvis var han, langsynt og langminnug. Han løyste vandskarne for alle som aat honom kom. Kona.hans heitte Bergtora; ho var dotter hans Skarphedin. Det var ei framifraa dugande og manndomsam kona, godærug, men noko hardlynd. Njaal og ho hadde seks born; tri søner og tri døtrar. Alle dei fær med denne soga aa gjera.
21
No er aa segja fraa det, at Unn hadde øydt upp all lausøyra si. Ho fór heimanfraa og kom aat Lidarende. Gunnar tok vel imot henne, og ho vart der um natti. Dagen etter, daa dei sat ute og talast ved, tala ho frampaa um, kor smaatt det var for henne. »Ilte er det,« sa han. »Kva raad hev du aa gjeva meg?« sa ho.
»Tak so mykje du treng av det eg hev standande ute,« sa han. »Ikkje vil eg det,« seier ho, «og øyda upp for deg.« -- «Kva vil du daa?« seier han. «Eg vil faa deg til aa krevja att det eg eig i buet hans Rut, « seier ho. «Ikkje tykkjest det vera stor von i det for meg,« seier han, «nåar far din ikkje fekk det, han som var ein stor lovmann, og eg er lite kunnug i loven.« -- «Det var meir med hardo en med lov at Rut vann i den trætta; men far min var gamal, og folk tykte det var beste raadet ikkje aa stridast meir um det. Og det er ingen av folket mit som kan føra den saki, um ikkje du trur deg til det.« -- »Eg skal nok vaaga aa setja fram kravet,« seier han, «men eg veit ikkje, korleis ein skal taka maalemnet upp.« Ho svara: «Far aat Njaal paa Bergtorskvaal; han hev nok ei raad som duger; og han er din gode ven.« -- «Eg hev nok den voni, at han eig eit godt raad aat meg som aat alle andre,« seier han. Enden vart, at han tok saki paa seg,. og gav Unn det ho trengde til huset. Ho fór daa heim.
Gunnar reid aat Njaal. Han vart vel fagna, og dei gjekk til samtals straks. Gunnar mælte: «Eg er komen for aa søkja gagnraad hjaa deg.« Njaal svara: «Mange av venom mine er vel verd eit godt raad av meg; men likevel er det so, at eg helst legg meg um det, nåar det gjeld deg.« Gunnar mælte: »Eg hev teke paa meg aa krevja Rut etter bu-luten hennar Unn.« -- »Det er eit stort vandemaal,« seier Njaal, «og eit stort vaagan, korleis det gjeng; men likevel skal eg gjeva det raad som eg tykkjer det er best von i. Og det skal ganga, um du fylgjer det ubrigdeleg; men det gjeld livet dit, um du ikkje det gjer.» -- «Eg skal ikkje vika fraa i noko,« seier Gunnar. Daa tagde Njaal nokor stundi, so sa han: »No hev eg tenkt yver maalemnet, og dette skal duga.«
22
»No skal du rida heimanfraa sjølv tridje. Du skal hava ei regnkufta ytst, og under henne ein brun kvar-dagskjole; men under den skal du hava dei gode klædi dine og ei litor øks i handi. De skal hava tvo hestar kvarf ein feit og ein mager. Du skal fara med smid. De skal rida i morgon tidleg, og naår de kjem yver Kvit-aai, skal du slaa ned hatten din. Daa vert det spurt etter, kven det er, denne store mannen. Fylgjet dit skal segja, at det er Kræmar-Hedin hin mikle fraa Øyfjord, som fer med smid. Det er ein illvis og skravlut mann, som tykkjer han veit alt aaleine. Han slær ofte upp att sali og flyg paa folk, nåar det ikkje vert som han vil. Du skal rida vest til Borgarfjord og halda falt smidet, men slaa upp att jamt og samt. Daa kjem det ordet ut, at det ingi lygn er, nåar det er sagt, at Kræmar-Hedin er den vrangaste ein kan hava med aa gjera. Du skal rida« til Nordaadalen, so til Rutafjord og aat Laksaadal, og til des du kjem aat Hoskuldstad. Der skal du vera um natti og sitja ytst og sluta med hovudet. Hoskuld seier ved folket, at dei ikkje skal fåast ved Kræmar-Hedin, »han er ein kranglegast,« seier han. Um morgoen skal du taka inn paa grannegarden aat Rutstad. Du skal bjoda fram smidet dit, taka fram det som laakast er, slikt som det er brester i. Bonden ser vel etter og (inn bresteme. Daa skal du nykkja det fraa honom og bruka deg paa honom. Daa seier han, at det er ikkje venta du gjev honom godt, nåar du gjev vondt alle andre. Daa skal du fljuga paa honom -- so lite det elles er din vis -- men hegda styrken din, so ikkje folk tek grup og kjenner deg. Daa vert det sendt ein mann aat Rutstad, for aa segja til Rut, at det vøre best faa dykk skilde. Han sender bod etter deg, og du skal fara dit straks. Du fær rom paa andre benken midt imot høgsætet hans Rut. Du skal helsa honom; det tek han venleg, og spør deg, um du er fraa nordlandet. «Fraa Øyfjord,« skal du segja. So spør han, um det er mange namngjetne menner der. »Det er nøgdi av skrap,« skal du segja. «Er du kjend i Røykjardal?« seier han. »Eg er kjend paa heile Island,« skal du segja. «Er det gilde kjempor i Røykjardal?« spør han. «Tjuvar og illmenne er der,« skal du segja. Daa lær Rut og hev gaman av det. So kjem de til aa tala um mennerne i Austfirdinga-fjorungen, og du skal hava noko aa segja paa alle. So kjem talen aat Rangaavollom. Du skal segja, at der er det aller laakaste mannvalet, sidaq Mord Gigja døydde. Du skal kveda ei visa ein gong imillom -- for eg veit du er skald --- og Rut tykkjer det er gaman. Han spør, kofor du meiner, at det ikkje kan koma mann i staden hans. Paa det skal du svara, at han var so klok og lovkunnug, og so god til aa føra ei sak, at aldri var det noko i vegen med hans førarskap. Daa spør han: «Kjenner du til, korleis det gjekk med meg og honom?« -- «Eg veit,» skal du segja, «at han tok fraa deg att kona di, og du fekk ingenting.« Daa vil Rut svara: «Men tykkjer du ikkje han kom i beit, daa han ikkje fekk bu-luten hennar Unn, endaa han saksøkte meg?« -- «Det er lett svara paa det,« skal du segja; «du baud honom til holmgang, men han var ein gamal mann, og venerne hans raadde honom fraa aa strida med deg, og dermed vart saki nedkvævd.« -- «Det gjorde eg, ja, og faavise folk trudde det var lov; men han kunde teke upp att saki paa eit anna ting, um han hadde havt tiltak til det.« -- «Eg veit det,« skal du segja. Daa spør han deg: «Er du noko kunnug i loven?« -- «Dei heldt for det der nord,« skal du segja; »men du fær likevel segja meg, korleis det maalemnet skulde takast upp att?« Rut vil daa mæla: »Kva for eit maalemne meiner du?« -- «Dette,« skal du segja, «som ikkje kjem meg ved, korleis det vert teké upp -- dette um kravet hennar Unn.« «Saki lyt stemnast so eg høyrer paa, elder i min lovlege heim,« seier Rut. «Stemn du no daa,« skal du segja, »so skal eg gjera det sidan.« Rut gjer det, og daa skal du ansa vel etter kvart ordet. Daa seier Rut, at no skal du stemna. Det skal du gjera, men so rangt, at berre annakvart ord er rett. Daa lær han aat deg og tek ingen mistanke, men han seier, at det var lite som var rett i det. Daa skal du skulda fylgjet dit og segja, at dei skjepla deg. So bed du Rut segja fyre deg, so du fær segja etter. Han lovar deg det, og stemner saki sjølv. Du skal stemna etter straks, og gjera det rett, og so skal du spyrja Rut, um det var rett stemnt. Og han seier, at no stod det ikkje til aa gjera det um inkje. Daa skal du segja høgt, so fylgjet dit høyrer: «Stemner eg i den meg hand-gjevne saki hennar Unn Mordsdotter.« Men so snart folk er sovna, skal de staa upp, fara stilt, bera salarne burt i hestehagen, sala dei holdige hestarne, men lata dei magre vera att. De skal rida upp um hamnerne og vera uppi høgfjellet tri næter. So lenge paa lag leitar dei etter dykk. Og so skal de rida sudetter att -- rida um næterne, men halda dykk rolege um dagarne. Sidan skal me rida med til tings og stydja uppunder saki.« Gunnar takka honom og reid heim-um fyrst.
23
Gunnar reid heimanfraa tvo næter etter med tvo mann i fylgje. Dei reid til des dei kom aat Blaaskogs-heii; der møtte dei nokre ridande menner, som spør, kven det er, den store mannen, som fer so duld. Fylgjet hans sa, at det var Hedin kræmar hin mikle. Dei svara: »Daa kjem det ikkje nokon verre etter, nåar ein slik hev fare fyre.« Hedin let som han var ferdug aa fljuga paa dei straks; men det vart so dei fór kvar si lei. Gunnar gjorde i alle maatar som det var honom fyre-sagt: var paa Hoskuldstad um natti, og fór fraa der nedigjenom dalen, og tok inn paa grannegarden til Rutstad. Der heldt han falt smidet og selde tri smid-stykke; men bonden fann veilorne, og sa det var fjusk. Hedin flaug paa honom med det sama. Det vart sagt Rut, og han sende bod etter Hedin. Han fór aat Rut straks og vart vel imot-teken. Rut gav honom sæte midt imot seg, og røa gjekk som Njaal hadde gote paa. Men daa talen kom paa Rangaavoilarne, og Rut spurde etter mennom der, kvad Hedin denne visa:
Menner det sist er i sanning som er
sætand paa Rangaavollom;
ofte eg høyrde ordet
oma imillom menner.
Frett hev eg Gigja-Mord gjorde
gjævaste verk og mange;
ingen hev seinare sote der
slik i visdom og velde.
Rut mælte daa: »Du er skald, Hedin. Men hev du høyrt, korleis det gjekk med meg og Mord?« Hedin kvad ei visa til:
Hoyrde eg at unge vivet
ill-treivst i dinom garden;
med sløg-lagde raader rænte
rikingen kona fraa deg.
Velmeint vene-raad bægde
fraa vaadeverk den gamle,
som fordom med sjugtande sverdhogg
skjoldarne farga raude.
Daa sa Rut honom, korleis saki kunde takast upp att, og stemnde fyre, men Hedin sa det etter og gjorde det gale. Daa stor-log Rut og tok ingen grun. Hedin sa,, at Rut skulde stemna ein gong til. Rut so gjorde. Hedin stemnde daa andre gongen; daa gjorde han det rett, og tok fylgjet sit til vitne, at han stemnde i saki hennar Unn Mordsdotter. Han gjekk til sengs um kvelden, som dei andre; men daa Rut var sovna, tok dei tilfanget sit og bar dit hestarne var, og reid yver aai og fór paa Hjardarholtsida uppetter, til dalen vart ende, og til des dei kom inn i fjelli gjenom Haukadals-skaret og fann eit stelle der det var uraad aa finna dei, reid ein ikkje beint paa dei. Salarne og vaapni deira hadde vore inni smidja havde, so dei kunde taka dei att sjølve, og soleis hadde ingen vorte var burtferdi deira.
Sama natti, ei stund etter dei hadde lagt seg, vakna Hoskuld paa Hoskuldstad og vekte alle kararne sine. »Eg vil segja dykk draumen min. Eg tyktest sjaa ein stor bjønn gjekk utor husom, og eg visste det fanst ikkje maken aat detta dyret. Det fylgde det tvo hundar, og dei vilde dyret vel. Det tok vegen aat Rutstad og gjekk inn i husi der. So vakna eg. No vil eg spyrja dykk: Var det ikkje noko ved denne store mannen som de undrast paa?« Det var ein som svara honom og sa: »Eg saag det stakk fram gull-lad og raudt klæde unda ermi hans, og paa høgre handi hadde han ein gullring.« Hoskuld mælte: «Dette hev ikkje anna vore en vardøglet hans Gunnar paa Lidarende. No tykkjest meg eg ser alt. Me skal rida aat Rutstad.» Dei gjekk ut alle; får aat Rutstad og banka paa døri. Det kom ein ut og let upp, og dei gjekk radt inn. Rut ligg i lok-sengi, og spør kven som er komen. Hoskuld nemner seg, og spør kven som var der til gjest. Han svara: «Kræmar-Hedin er her.« -- «Breiare yver ryggen,« seier Hoskuld; »eg gjet paa, at han hev vore her Gunnar paa Lidarende.«-- »Daa hev han vore sløgare en eg,« seier
Rut. »Kva er det som er hendt ?« seier Hoskuld. »Eg sa honom, korleis ho skulde takast upp att, saki um godset hennar Unn. Eg stemnde meg sjølv, og han stemnde etter, og no er saki reist paa lovleg maate.« »Det var sløgt gjort,» seier Hoskuld, »og Gunnar hev nok ikkje vore aaleine um dette. Njaal hev nok funne detta paa; ingen er hans make i klokskap.« Dei leita etter Hedin, men han var alt burte. Dei samla folk og leita tri dagar og tri næter, men fann dei ikkje. Gunnar reid aat Haukadalen fraa fjellom austanfor skaret, og so tii Holtavards-heierne, og stadna ikkje fyrr han kom heim. Han fann Njaal, og sa honom korleis ferdi gjekk.
24
Gunnar reid til Alltings. Rut og Hoskuld og reid til tings og gjorde seg mannsterke. Gunnar søkte saki paa tinget og skaut til vitnes. Rut og bror hans hadde etla seg til aa gaa paa honom, men dei trudde seg ikkje. Sidan gjekk Gunnar til Breifjordings-retten og baud Rut aa høyra paa eiden sin, og at han bar upp maalemnet og sette fram sak-gagnet. Etter det gjorde han eid og sa fram saki. So let han bera stemnarvitne -- so saktakar-vitne. Njaal var ikkje ved retten. Gunnar førde saki, til des ho kom dit at han baud modparten til vern. Rut nemnde seg vitne og sa, at maalemnet var um inkje, for di han ikkje hadde dei tri vitnemaali som skulde til: det eine det som er nemnt framanfyre sengjestokken, det andre framanfyre mannadøri, det tridje paa lovberget. Daa var Njaal komen til retten og baud seg til aa berga saki, um dei vilde gjera henne av med rettargang. »Eg vil ikkje det,« sa Gunnar; »eg vil gjera ved Rut som han gjorde ved Mord, frenden min. Er de brørar so nær ved, at de kan høyra kva eg seier?« »Høyra deg kan me,« seier Rut; »kvavildu?« Gunnar mælte: »Dei er høyrande vitne som her er, at eg byd deg Rut til holmgang. Og skal du slaast med meg i dag paa denne holmen som er her i Øksar-aai. Men vil du ikkje det, so grei ut alt godset i denne dags Og dermed gjekk Gunnar fraa retten, og heile fylgjet hans. Hoskuld og Rut og gjekk heim. Og maalemnet vart korkje søkt elder verna sidan. Rut mælte, daa han kom inn i budi: »Det hev aldri hendt meg, at nokon hev bode meg ein-vig, og at eg hev gjenge undas »Du etlar deg nok til aa strida,« seier Hoskuld, »men det skal ikkje verta, um eg maa raa; for du held ikkje meir maal med Gunnar en Mord med deg -- me skal helder greia ut godset baae tilsaman.« Sidan spurde dei bønderne som var i fylgje med dei, kva dei vilde leggja til. Alle svara, at dei vilde legja til so mykje som Rut vilde hava. »Lat os daas seier Hoskuld, »gaa aat budi hans Gunnar og faa det greitt av handom.« Dei gjekk aat budi hans og kalla honom ut. Han gjekk ut i budadøri, og mennerne med honom. Hoskuld mælte: »No er det aa taka imot godsets Gunnar mælte: «Grei det ut du. Eg er buen til aa taka imots Dei greidde vel fraa seg alt saman. Daa mælte Hoskuld: »Njot som du hev avla tils -- »Laak vert løni du fær,« seier Rut. »Fær gaa med det som det kan,« seier Gunnar. Hoskuld og fylgjet hans gjekk heim att aat budi hans. Han var tung i hugen, og han sa til Rut: «Maa tru han ikkje fær svia for denne misgjerdi si, han Gunnar?« »Ver viss paa det,« seier Rut; »det hemner seg nok; men det vert korkje til hemn elder hevjing for os. Men det kan gjerne vera, at han kjem til snu seg aat ætti vaar etter vener.« Dei sa ikkje meir. Gunnar synte
Njaal pengarne. »Det gjekk vel,« sa Njaal. »0g det er det deg aa takka for, «sa Gunnar. Folk rid heim fraa tinget, og Gunnar hev den største æra av saki. Han gav Unn alt godset; sjølv vilde han ikkje hava noka av det, men han sa han tyktest hava meir aa venta av henne og folket hennar en av nokon annan. Ho sa, at det var so.
25
Det var ein mann heitte Valgard. Han budde paa Hov ved Rangaai. Han var son hans Jørund Gode og var ætta fraa Harald Hildetonn. Bror hans var Ulv Ørgode, som Sturlungarne og Oddværingarne er komne fraa. Ulv Ørgode og Valgard hin graa for friarferd aat Unn, og ho gifte seg med Valgard utan aa raadspyrja frendarne sine. Gunnar tykte ille um det, og Njaal og mange andre, for han var løynsk i sinn og u-vensæl. Dei fekk ein son, som vart heitande Mord, og han vert mykje med i denne soga. Daa han vart full-vaksen, fekk han vondt aat frendarne sine, og aller verst aat Gunnar. Han var sløgtenkt og ful og illvis i raad.
No skal nemnast sønerne hans Njaal. Skarphedin heitte den eldste. Han var stor paa vokster, sterk og vaapnferdug, symd som ein sel, og var meire fotug en nokon mann. Han var noko framfus, men uforfærd og sætande, snartenkt og ordkvass og ein god skald, men likevel for det meste still av seg. Han hadde brunt haar og sveip i haaret, vakre augo, bleik hamlet og skarpe andlitsdrag. Paa nasa var ein krok; tanngarden laag høgt, so munnen hadde noko ljott ved seg, men han var ein overlag røskleg hermann. Grim heitte andre sonen hans Njaal. Han var svart i haaret, men meir fridleitt en Skarphedin; han var baade stor og sterk. Helge heitte tridje sonen hans Njaal. Han var baade andlitsfager og haarfager, sterk og vaapnferdug, vitug og stillfærleg. Alle sønerne hans Njaal var ugifte ved denne tid. Hoskuld heitte fjorde sonen hans; han var løyndgjeten. Mor hans heitte Rodny. Ho var dotter aat ein heitte Hoskuld, og syster hans Ingjald fraa Kjeldum. Njaal spurde Skarphedin, um han vilde gifta seg. Han bad far sin raa. Njaal bad um Torhild aat honom, dotter hans Ravn paa Torolvsfell. Skarphedin fekk Torhild. Soleis vart han eigande den garden; men han heldt til hjaa far sin. Aat Grim bad Njaal um Astrid fraa Djupaabakke. Ho var enkja og overlag rik. Grim fekk henne; men han var hjaa far sin
26
Det var ein mann heitte Aasgrim Ellidagrimsson. Mor hans heitte Jorunn; ho var av folket hans Bjørn Buna paa farssida og av folket hans Vikinge-Kaare paa morssida. Bror hans Aasgrim heitte Sigfus; han var oldefar hans Sæmund hin frode. Gauk Trondilson var fostbror hans Aasgrim; det var ein fagnamann so gjæv som nokon veit av aa segja. Men det gjekk ille med dei; Aasgrim vart banemannen hans Gauk. Aasgrim hadde tvo søner som heitte Torhall. Det var emnelege karar. Ein son var det som heitte Grim, og ei dotter hadde han som heitte Torhalla. Ho var framifraa fager og førde seg fint og vel i alle maatar. Njaal gav seg i tale med Helge, son sin, og sa: »Eg hev tenkt paa gifte aat deg, frende, um du vil gjera etter mit raad.« -- «Det vil eg visst,« seier han; »foregveit, at du baade vil det beste og veit det. Kvar hev du tenkt paa?« Njaal svara: »Me vil beda um dotter hans Aasgrim Ellidagrimsson; for det er det beste valet.«
27
Lite seinare fór dei for aa beda um henne. Dei reid vest yver Tors-aai og fór til des dei kom aat Tunga. Aasgrim var heime; han tok vel imot dei, og dei vart der um natti. Men dagen etter gjekk dei til samtals. Njaal bar fram maalemnet og bad um Torhalla aat Helge, son sin. Aasgrim svara vel paa det, og sa det var ingen han helder vilde gjera eit slikt kjøp med en med dei. Sidan tala dei um maalet, og det vart so, at Aasgrim feste honom Helge dotter si, og det vart avtala, nåar gjestebodet skulde vera. Gunnar var i denne veitsla, og mange andre av dei beste mennom. Men etter gjestebodet baud Njaal Torhall Aasgrimson med seg til fostrings, og han vart med og var hjaa honom lenge sidan. Han heldt meir av Njaal en av far sin. Njaal lærde honom loven so til gagns, at han vart største lovmannen paa Island.
28
Det kom eit skip inn i Arnabølsosen. Styresmannen var Hallvard hin kvite fraa Viki. Han leigde seg kost paa Lidarende og var hjaa Gunnar um vintren, og det var ofte han bad honom fara austpaa. Gunnar svara ikkje stort paa det, men han slo det ikkje av. Og um vaaren fór han aat Bergtorskvaal og spurde Njaal, um han vilde raa honom til aa fara austpaa. »Eg vil raa deg til aa gjera den ferdi,« seier Njaal; »du kjem til aa koma deg godt til, kvar du er.« -- »Men vil so du sjaa etter noko med buet mit, medan eg er burte ?« seier Gunnar; »for eg vil, at Kolskjegg, bror min, skal vera med meg, og daa vilde eg gjerne faa deg til aa sjaa til med mor mi etter gardsstellets -- «For di kan du nok fara,« seier Njaal, »eg skal hjelpa til med alt du vils -- »Du er god aa finna,« seier Gunnar bg reid heim. Austmannen gat paa austferdi att ved Gunnar. Gunnar spør, um han hadde siglt noko i andre land. Han sa, at han hadde siglt i alle land millom Norig og Gardarike, »og so hev eg vore i Bjarmeland,« sa han. »Vil du vera med i austerveg?« seier Gunnar. »Det vil eg visst,« seier han. Gunnar gjorde seg buen til aa fara med honom. Njaal tok tilsynet med buet hans.
29
Gunnar for ut, og Kolskjegg, bror hans, var med. Dei siglde til Tunsberg og var der um vintren. Daa hadde det vore hovdingskifte i Norig. Dei var daude baade Harald Graafeld og Gunnhild. Haakon Jarl raadde riket; far hans var Sigurd Jarl, son hans Haakon Grjot-gardson. Mor hans ^heitte Bergljot. Ho var dotter hans Tore jarl Tegjande. Mor hennar heitte Aalov Aarbot, og ho var dotter hans Harald Haarfager.
Hallvard spurde Gunnar, um han vilde fara aat Haakon Jarl. »Eg vil ikkje det,« seier Gunnar; »men eig du noko langskip?« seier han. »Eg eig tvo,« seier Hallvard. »Daa vil eg, at me skal raa os til folk og fara i viking,« seier Gunnar. »Det vil eg og,« seier Hallvard. Dei for til Viki, tok dei tvo skipi og budde seg til ferdi. Dei hadde lett for aa faa folk, for det var gjenge stort aagjæte fyre Gunnar. »Kvart vil du no halda av?« seier Gunnar. »Fyrst sud i Hising og finna Ølve, frenden min,« seier Hallvard. »Kva vil du honom?« seier Gunnar. »Han er ein god mann aa finna,« seier Hallvard, »og han gjev os nok noko styrk paa ferdi.« -- »Lat os fara dit daa,« seier Gunnar. So snart dei vart fullbudde, fór dei aat Hising, og der vart dei vel fagna. Det var ikkje lenge Gunnar hadde vore der, fyrr Ølve tykte overlag vei um honom. Ølve spurde um ferdi hans. Hallvard sa, at Gunnar vilde fara i herferd og vinna seg gods. »Det er ikkje tenkjande paa utan herfolk,« seier Ølve. »Du gjer nok so vel og legg noko til,« seier Hallvard. »Eg tenkjer det er mun i aa styrkja Gunnar noko,« seier Ølve, »og um du eig skyldskap aa rekna, so set eg likevel honom høgre.« -- »Kor mykje vil du leggja til?« seier Hallvard. »Tvo langskip, eit paa tjuge sessar og eit paa tretti,« seier Ølve. «Kven skal vera paa dei?« seier Hallvard. »Eg skal manna eitt med hus-karom mine og eitt med bønder. Men eg hev spurt, at det er ufred sør i elvi, so eg veit ikkje, korleis de kan koma ut.« -- »Kven er det som er der komne?« seier Hallvard. »Tvo brørar,« seier Ølve; »ein heiter Vandil og ein Karl -- dei er sønerne hans Snæulv hin gamle fraa Gautland.« Hallvard fortel Gunnar, at Ølve hadde skipi utreidde, og det var Gunnar glad for. Dei laga seg daa til aa fara fraa der. Daa dei var ferduge, gjekk dei aat Ølve og takka honom. Han bad dei vel fara og agta seg for brørom.
30
Gunnar heldt ut igjenom elvi -- han og Kolskjegg var paa sama skipet baae, men Hallvard styrde eit anna. Dei fekk sjaa skip framanfor seg. »Lat os vera budde,« seier Gunnar, »paa voni um dei vil gaa paa os; men me ansar dei ikkje minders.« Dei gjorde so. Dessa hine skilde skipi sine og gjorde eit lé aat dei. Gunnar fór fram millom skipom. Vandil fata ein stamn-ljaa og kasta burti skipet hans Gunnar og drog det aat seg straks. Ølve hadde gjeve Gunnar eit godt sverd. Han drog det, og fyrr han hadde sett hjelmen paa seg, sprang han upp i saks-romet paa skipet hans Vandil og hogg ein mann bane med det sama. Karl la aat paa andre sida aat skipet hans Gunnar og skaut eit spjot tvert yver skipet; det stemnde midt paa honom, men Gunnar ser det og snur seg so kvast, at ingen vann festa augo paa honom, tok spjotet med vinstre handi og skaut det attende aat skipet hans Karl, og den fekk bane som fyre vart. Kolskjegg treiv eit anker og kasta i skipet hans Karl, so hakarne stod tvert igjenom bordet og kol-blaae sjøen fossa inn, og alle mennerne ljop upp paa andre skip. No sprang Gunnar attende paa sit eige skip. Daa kom og Hallvard aat, og no vart striden som hardast. Dei saag, at fyremannen var aa lita paa, og alle gjorde det dei kunde. Gunnar gjorde kvart um anna, takom hogg og takom skaut, og mange fekk bane for honom. Kolskjegg fylgde honom vel. Karl ljop upp paa skipet hans Vandil, og so slost dei fraa der baae um dagen. Kolskjegg kvilde paa ein gong. Daa kvad Gunnar eit vers um det, at Kolskjegg hadde unnt korpen betre en seg sjølv. Kolskjegg tok ei kanna full- med mjød, drakk, og slost att. Baae brørne gjekk daa upp paa skipet hans Vandil og gjekk langs med kvar sit bord. Vandil gjekk til møtes med Gunnar og hogg til honom straks, og sverdet kom i skjoldet. Med det sama snara Gunnar so hardt skjoldet, at sverdet brotna tett uppunder hjaltet. Gunnar hogg imot; det var som tri sverd i lufti aa sjaa; Vandil saag ikkje kvar helst han skulde liva seg, og Gunnar hogg unda honom baae føterne. Kolskjegg stakk spjotet igjenom Karl. Der vann dei mykje herfang.
Fraa der fór dei sudetter til Danmark, og fraa der til Smaaland, slost jamnan og hadde siger stendig. Dei siglde ikkje heimatt um hausten. Sumaren etter heldt dei aust til Reval; der raakte dei i hop med vikingar, slost og vann siger. Sidan fór det aat Øysysl og vart liggjande ei tid ved eit nes der. Dei saag ein mann som kom gangande nedetter aat neset. Gunnar gjekk upp paa land til møtes med honom, og dei talast ved. Gunnar spurde, kva han heitte, og han nemnde seg Tove. Gunnar spurde kva han vilde. »Eg vilde finna deg,« seier han; »det ligg herskip paa andre sida aat neset, og eg skal segja deg, kven som raar for dei. Det er tvo brørar; den eine heiter Hallgrim, den andre Kolskjegg. Det er dei sværaste stridsmenner eg veit, og hev so gode vaapn, at det ikkje finst maken. Hallgrim hev ein atgeir, som han hev fenge seida til, so ikkje noko anna vaapn en den kan verta honom til bane. Det fylgjer og med den atgeiren, at han varslar um nokon skal verta drepen med honom; for daa syng det i honom fyreaat, so ein høyrer det langan lei. Slik sterk givnad hev han ved seg.« -- Gunnar kvad ei visa, og spaadde det skulde ikkje drygjast lenge, fyrr vaapnet skulde vera i hans hender, og daa skulde ikkje seidmannen hava lenge ulevt. -- »Kolskjegg hev eit saks; det og er eit ovgodt vaapn. Dei hev tri gonger so mykje folk som de. Herfang hev dei nok av, og det hev dei gøymt innpaa landet, og eg veit vel, kvar det er. Dei hev havt njosnar-skip framum neset og veit vel um dykk. Dei held paa og bur seg paa det hardaste, og etlar seg til aa leggja aat, det fyrste dei er reide. Det er eitt av tvo for dykk aa gjera; anten aa sigla fraa straks, eldaug aa bu seg snøggast de kan. Men gjeng det so, at de vinn, so skal eg syna dykk, kvar alt herfanget er.« Gunnar gav honom ein gull-fingerring og gjekk aat mennerne sine og sa dei, at det laag herskip paa andre sida aat neset. »Dei veit alt um os,« sa han. »Lat os no taka vaapni vaare og bu os baade fort og vel; for no er det herfang aa vinna.« Dei bur seg til, og daa dei det hadde gjort, ser dei, at skipi kjem farande imot dei. Striden tek til; dei slæst lenge, og mange fell. Gunnar fellde mange. Hallgrim og dei ljop upp paa skipet hans. Gunnar vende seg imot Hallgrim. Hallgrim støytte til aat honom med atgeiren. Det var ei slaa tvert yver skipet. Gunnar hoppa att aa bak yver den; skjoldet heldt han framanfor slaai, og Hallgrim støytte igjenom det og inn i slaai. Gunnar hogg til Hallgrim yver handaleggen, so handi dovna burt. Sverdet beit ikkje, men atgeiren datt ned. Gunnar treiv atgeiren og støytte igjenom Hallgrim, og kvad so ei visa, at no var det ute med seidmannen, og det namnspurde vaapnet hans skulde han sjølv bera til sin døyande-dag. Og det heldt Gunnar; han hadde atgeiren medan han levde. Namnarne slost, og med dei stod det som likt. Daa kom Gunnar og hogg Kolskjegg banehogg. Etter det bad vikingarne um grid. Gunnar lova dei det. Han let mennerne ransaka valen og tok det herfanget som dei daude hadde aatt. Men dei som hadde fenge grid, gav han vaapni og klædi og bad dei fara aat fosterjordi si. Dei reiste, og Gunnar tok alt det godset som var. Tove kom til Gunnar etter bardagen og baud seg til aa finna det som vikingarne hadde gøymt av, og sa, at det var baade meire og betre en det dei hadde fenge fyrr. Gunnar sa han vilde det. Han gjekk daa i land med Tove. Tove gjekk fyre til skogs, og Gunnar etter. Dei kom ein stad det var bore i hop ,ein stor timber-lunne. Tove sa, at der var godset under. Dei rudde fraa timbret, og der under fann dei baade gull og sylv, klæde og gode vaapn. Dei ber alt detta nedaat skipet. Gunnar spurde Tove, korleis han vilde han skulde løna honom. Tove sa: »Eg er ein dansk mann av ætt -- og eg bed deg aa flytja meg aat frendarne mine.« Gunnar spurde, kofor han var i austerveg. »Eg var teken av vikingar,« seier Tove, og dei sette meg i land her paa Øysysl, og so hev eg vore her sidan.«
31
Gunnar tok honom med og mælte til Kolskjegg og Hallvard: »Lat os no stemna aat nord-landom.« Dei let vel um det og bad honom raa.
Gunnar sigler fraa austerveg med mykje gods. Han hadde tie skip, og med dei heldt han aat Heidabø i Danmark. Harald Gormsson, kongen, var der. Det var kongen sagt um Gunnar, at ingen paa Island var maken hans. Kongen sender menner til honom til aa beda honom aat seg. Gunnar fór aat kongen straks. Kongen tok vel imot honom og sette honom næst seg. Der var Gunnar ein halv maanad. Kongen hadde gaman av aa lata Gunnar kappast i ymse itrottar med mennom sine; men det fanst ingen itrott der dei kunde jemna seg med honom. Kongen mælte ved honom: »Det tykkjest meg som det lyt leitast etter din jamnings Han baud Gunnar gifte og stor magt, um han vilde slaa seg til der. Gunnar takka kongen for tilbodet, men sa: »Fyrst vil eg fara til Island og finna vener og frendar.« -- »Daa kjem du aldri aat os meir,« seier kongen. «Lagnaden maa raa for det, herre,« seier Gunnar. Han gav kongen eit godt langskip og mange andre dyre eigne-muner som han hadde fenge paa herferdi. Kongen gav honom stasklædi sine, eit par gull-sauma hanskar, eit panne-band med ein gull-knut paa, og ein gerdsk hatt.
Gunnar fór nordetter til Hising. Ølve tok imot honom med baae handom. Han gav Ølve alle skipi sine, og seier at det skal vera lut-skiftet hans. Ølve tok imot gaava og gav honom det lovet, at han var ein raust mann, og bad honom vera der eit bil. Hallvard spør, um han vil fara til Haakon Jarl. Gunnar sa, at han hadde hug til det; »for eg hev freista eit og anna no, sidan sist du gat paa det.« Sidan gjorde dei seg ferd uge og fór nord i Trøndelagen til Haakon Jarl. Han tok vel imot Gunnar og bad honom vera der um vintren. Han vart der, og var vel likt av alle og høgt heidra. I joli gav jarlen honom ein gullring. Gunnar la hug aat Bergljot, frenka til jarlen. Og det var aa skyna paa jarlen ofte, at Gunnar gjerne hadde fenge henne, um han hadde gjort noko for det.
32
Um vaaren spurde jarlen Gunnar, kva han daa hadde tenkt seg til. Han svara, at han vilde til Island. Jarlen sa, at det var laakt med aaringen og litor utsigling, »men likevel skal du faa mjøl og timber, slikt som du vil.« Gunnar takka, og reidde til skipet so fort han vanst. Hallvard og Kolskjegg fylgde honom. Dei kom ut tidleg paa sumaren og tok inn i Arnabølsosen; dette var fyre Alltinget. Gunnar reid heim fraa skipet straks, men fekk folk til aa rydja av skipet. Kolskjegg fylgde Gunnar. Daa dei kom heim, vart folk fegne. Dei var godslege og blide mot heimemennom sine, og hadde ikkje vorte storfellte. Gunnar spurde, um Njaal var heime, og det vart sagt honom, at han var det. Han let dei henta hestarne, og han og Kolskjegg reid til Bergtorskvaal. Njaal vart fegen, daa dei kom, og bad dei vera der um natti. Dei gjorde so, og Gunnar fortalde um ferderne sine. Njaal sa, at no var han meir til mann en alle dei andre. »Du hev set og freista mangt no, men det stend meir att til sidan; for det vert mange til aa ovunda deg.« -- »Eg vil gjerne hava venskap med alle,« seier Gunnar. »Det hender so mangt,« seier Njaal, »og du kjem ofte til aa vera nøydd til aa verja deg.« -- »Daa er det um aa gjera, at eg hev gode maalemne,« seier Gunnar. »So vert det nok og,« seier Njaal, »berre du ikkje kjem frami for andre.«
Njaal spurde Gunnar, um han vilde rida til tings. Gunnar seier, at han vilde det, og spør um Njaal vilde det. Men han sa, at han vilde ikkje det, »og soleis hadde eg vilja du skulde gjort det og.« Gunnar gav Njaal gode gaavor og takka honom for at han hadde teke vare paa buet hans, og reid heim. Kolskjegg talde honom til aa rida til tings: »Du veks baade i heidr og æra av det; for det er mange som vil slaa seg til deg.« -- »Lite hev eg havt det med aa brauta,« seier Gunnar, men eg tykkjest godt um aa vera saman med gode menner.« Hallvard og var komen og baud seg til aa fylgja dei.
33
Gunnar og alle dei andre reid til tings. Men daa dei kom paa tinget, var dei so stasleg klædde og vel væpna, at det var ikkje nokon slik der, og folk fraa kvar ei bud fór ut og undra seg. Gunnar reid aat Rangæinga-budi og var der hjaa frendarne sine. Det var mange som vilde finna Gunnar og spyrja um tidender. Han var lettværug og venleg mot alle, og fortalde aat kvar det dei helst vilde vita.
Det var ein dag Gunnar gjekk fraa lovberget. Han gjekk nedanfor Mosfellinga-budi. Daa saag han nokre gildt klædde kvinnor koma gangande imot honom. I brodden gjekk ho som var staslegast klædd, og daa dei møttest, helsa ho paa honom. Gunnar tok vel helsingi hennar, og spurde kven ho var. Ho heitte Hallgjerd, sa ho, og var dotter hans Hoskuld Dalakollsson. Ho tala djervt til honom og bad honom fortelja seg um ferdi si. Han sa han vilde ikkje negta henne det; og dei sette seg ned og talast ved. Ho var soleis klædd, at ho hadde raud kjole -- den var overlag stikka og utsauma. Yver seg hadde ho ei skarlakens kaapa, og den var kanta med gullband fraa øvst til nedst. Haaret laag nedetter bringa paa henne, og var baade stort og fagert. Gunnar var i dei stasklædi som kong Harald Gormsson gav honom. Paa armen hadde han ringen han fekk av Haakon Jarl. -- Dei tala lenge høgt. Det kom til det, at han spurde, um ho var ugift. Ho sa, at det var ho. »Og det er ikkje mange som vaagar seg der,« seier ho. «Tykkjer du ingen er god nok aat deg?« seier han. «Ikkje nettupp det,« seier ho, «men mann-vand mun eg vera.« -- «Kva vil du svara, um eg baud meg tilP« seier Gunnar. «Det er ikkje i hugen din,« seier ho. «Det er ikkje fritt for det,« seier Gunnar. «Um du hev nokon hug paa det,« seier ho, «so fær du finna far min.« Med dette skildest dei; men Gunnar gjekk aat Dalamanna-budi straks, og spurde nokre menner, som stod utanfor budi, um Hoskuld var heime. Dei sa, at det var han visst. Gunnar gjekk inn. Hoskuld og Rut tok vel imot honom. Gunnar sette seg imillom dei, og det var ikkje aa merka paa røa deira, at det hadde vore noko mistykkje dei imillom, og det bar so til, at Gunnar spurde, korleis dei vilde svara, um han bad um henne Hallgjerd. »Vel,« seier Hoskuld, »um det er fullt aalvor.« Gunnar sa, at det var aalvor; »men soleis skildest me sist, at mange maatte tykkja det var lite likt til aa verta noko samband med os.« -- »Kva tykkjer du, Rut frende?« seier Hoskuld. Rut svara: »Inkje tykkjer eg dette er hjonslegt.« -- «Kofor det?« seier Gunnar. Rut mælte: »Eg vil svara deg paa dette, som sant er. Du er ein staut og veltenkt mann, men ho er ikkje all der ho er sedd. Eg vil ikkje svika deg i noko.« »Dette er vel av deg,« seier Gunnar, »men likevel lyt eg taka det i den lei, at det er gamal fiendskap som ligg under, um de slær det av.« -- »Det er langt fraa,« seier Rut; »det er meir det, at eg ser du er ikkje deg sjølv raadug. Men um me ikkje gjeng med paa giftet, so vil me endaa vera venerne dine.« Gunnar mælte: »Eg hev tala ved henne, og det er ikkje henne imot.« Rut mælte: »Eg skynar nok, at de baae hev huglagt dette, og de hev og mest aa vaaga, kor det so gjeng. Rut sa Gunnar uspurt alt um huglyndet hennar Hallgjerd. Gunnar tykte det fyrst, at det var vel mykje av det som aafaatt var. Men enden vart, at dei kjøpslo. Dei sende bod etter Hallgjerd, og det vart avgjort, medan ho var til stadar. Dei gjorde det no som fyrre gongen, so ho feste seg sjølv. Brudlaupet skulde vera paa Lidarende. Dei var samde um aa halda det dult for det fyrste; men det vart no snart til det, at alle visste det. Gunnar reid heim fraa tinget, og fór aat Njaal straks og sa honom det. Han vart ikkje vel ved. Gunnar spurde, kofor han tykte det var so uraadelegt. Njaal svara: »Det kjem til aa staa alt som illt er fraa henne, kjem ho hit aust.« -- «Aldri skal ho spilla venskapen vaar,« seier Gunnar. »Det vert no so nær som det kan, likevel,« seier Njaal; »men du kjem no jamnan til aa bøta det ho gjer ille.« Gunnar bad Njaal til gjestebods, og alle som han vilde skulde vera med fraa der. Njaal lova aa koma. Gunnar lor heim. Sidan reid han ikring i heradet og bad folk aat laget.
34
Ein mann heitte Traain. Han var son aat Sigfus, son hans Sighvat hin raude. Han budde paa Grjotaa i Fljotslidi. Han var nærskyld Gunnar, og ein overlag velvyrd mann. Han hadde Torhild Skaldekona. Ho var lei til aa fara med fantord og slengjestev. Traain heldt ikkje mykje av henne. Han og kona hans var bedde til Lidarende, og ho og Bergtora Skarphedinsdotter, kona hans Njaal, skulde vera framburds-konor i laget.
Andre sonen hans Sigfus heitte Kjetil; han budde paa Mork austanfor Markarfljot. Han var mannen hennar Torgjerd Njaalsdotter.
Torkjell heitte tridje sonen; den fjorde Mord, den femte Lambe, den sette Sigmund, den sjuande Sigurd. Alle var dei store kjempekarar. Dei hadde Gunnar bedt til gjestebods. alle saman. Valgard hin graa og Ulv Ørgode var bedde, og sønerne deira, Mord og Runolv. Hoskuld og Rut kom med stort fylgje. Sønerne hans Hoskuld, Olav og Torleik, var med. Bruri og var med i den ferdi, og Torgjerd, dotter hennar. Ho var daa fjortan vintrar gamal og framifraa fager. Mange andre kvinnor var det og med henne. Der var og Torhalla, dotter hans Aasgrim Ellidagrimsson, og baae døtrarne hans Njaal, Torgjerd og Helga.
Gunnar hadde alt fenge mykje gjestebodsfolk, og han skipa dei soleis til sætes: Han sjølv sat midt paa benken, men innetter fraa honom sat Traain Sigfusson, so Ulv Ørgode, so Valgard hin graa, so Mord og Runolv, so Sigfussønerne. Lambe sat innst. Næst Gunnar utetter sat Njaal, so Skarphedin, so Helge, so Grim, so Hoskuld, so Havr hin spake, so Ingjald fraa Kjeldum, so sønerne hans Torer austanfraa Holt. Torer vilde sitja ytst av heidrsmennom; for daa vilde kvar finna sit rom godt. Hoskuld sat midt paa andre benken, og sønerne hans innetter fraa honom. Rut sat næst honom utetter; men det er ikkje noko sagt um korleis dei andre sat. Bruri sat midt paa pallen, men paa eine handi aat henne Torgjerd, dotter hennar. Paa andre handi sat Torhalla, dotter hans Aasgrim Ellidagrimsson. Torhild gjekk og beinka til, og ho og Bergtora bar maten paa bordet. Traain sat og ni-stirde paa Torgjerd Giums-dotter. Dette ser Torhild, kona hans; ho vart vond og kvad eit vers til honom:
Ei er gapferder gode -- geigr er deg i augom.
Han steig fram yver bordet straks, nemnde seg vitne og sa seg skild fraa Torhild; »eg vil ikkje hava fantordi og slengjestevi hennar etter meg.« Og so tvert og stridt tok han det, at han vilde ikkje vera i laget, med mindre ho vart jaga burt. Og det vart so ho strauk. Og no sat dei kvar i sine rom og drakk og var gladværuge. Daa tok Traain til ords: «Eg vil ikkje det skal verta mytemæle av det eg hev i hugen. Det vil eg spyrja deg um, Hoskuld Dalakollsson -- vil du gifta meg Torgjerd, frenka di?« -- »Eg veit ikkje um det,« sa Hoskuld, »eg tykkjer du hev skilt deg ille ved den du hadde fyrr; elder kva er han til mann, Gunnar?« Han svarar: «Ikkje vil eg segja noko um det; for han er skyld meg -- men seg du, Njaal. Det du seier vil alle tru.« Njaal mælte: «Det er aa segja um mannen, at han er i godt stand, og ein fulldugande og gjæv mann, so for di kan de nok lata honom faa viljen sin.« Daa mælte Hoskuld: «Kva synest du er raadlegt, Rut frende?« Rut svara: «For den ting maa du vel gjera det, at han er jamgod hennes Dei tala daa um vilkaari og vart samde um alt. Gunnar reiser seg fraa benken, og han og Traain gjeng burt aat pallen. Gunnar spør mor og dotter, um dei vilde taka ved denne raadgjerdi. Dei seier, at dei vil ikkje setja seg imot. Og Hallgjerd fester Traain Torgjerd, dotter si. Daa vart kvinnorne skipa til sætes andre gongen. Torhalla sat daa imillom brurerne. Laget gjekk godt, og daa det var slut, reid Hoskuld vest att og Rangæingarne kvar aat seg. Gunnar gav mange av dei gode gaavor, og det vart vel fagna.
Hallgjerd tok ved husstellet; ho var fengsam og drivande, men skipasam -- skulde hava eit ord med i alt. Torgjerd tok husstyret paa Grjotaa og var ei god hus-frøya.
35
Det var sedvanen hans Gunnar og hans Njaal, at dei gjorde lag-for einannan kvar sin vinterfor venskaps skuld. Denne gongen var det Gunnar som skulde vera i lag hjaa Njaal, og Gunnar og Hallgjerd fór aat Berg-torskvaal. Helge og kona hans var ikkje heime, daa dei kom. Njaal tok vel imot dei. Daa dei hadde vore der eit bil, -kom Helge heim, og Torhalla, kona hans. Bergtora gjekk aat pallen, og Torhalla med henne, og Bergtora mælte til Hallgjerd: «Du fær tokka paa deg for denne kona.« Ho svara: «Ingen stad vil eg tokka meg; for eg vil ikkje vera nokor kraakjerings -- «Her skal eg raa,« sa Bergtora. Og Torhalla serte seg. ? Bergtora gjekk aat bordet med handlaug. Hallgjerd tok handi hennar og mælte: »De er ikkje ufallige i hop, du og Njaal; du hev kartnagl paa kvar ein finger, og han er skjegglauss -- «Sant er det,« sa Bergtora, »men ingen av os sneier den andre for det. Han var ikkje skjegglaus Torvald, bonden din, men lell so raadde du honom bane. « -- «Det er lite ved aa eiga sprækaste mannen paa Island,« seier Hallgjerd, »um du ikkje hemner dette, Gunnars Han spratt upp og steig yver bordet og mælte: »Heim vil eg fara -- det er betre du tennest ved heimemennerne dine og ikkje i annan manns hus. Eg hev mang ei sømd aa løna Njaal. Og ikkje vil eg vera skaketeinen dins Og dei gjekk. «Minnast det, Bergtora,« sa Hallgjerd, «me skal ikkje vera skilde med detta.« Bergtora svara, at det skulde ikkje verta ho som stod seg paa dets Gunnar la seg ikkje frami det. Han fór heim aat Lidarende, og var heime all den vintren. Og det lid framyver sumaren til tingtidi.
36
Gunnar rid til tings. Men fyrr han reid heiman, mælte han til Hallgjerd: »Ver no godkynd og snill, medan eg er burte, og syn ikkje rangsida fram, der det er venerne mine det kjem ved.«--«Troll have venerne dine!« seier ho. Gunnar reid til tings; han saag det gagna ikkje tala aat henne. Nja«l reid til tings, og alle sønerne hans.
No er det aa fortelja um, kva som hende heime. Dei aatte skog i hop i Raudskridom, Gunnar og Njaal. Dei hadde ikkje skift skogen; kvar var van ved aa hogga det han trong, og den eine tala ikkje den andre til for det. Husbondskaren hennar Hallgjerd heitte Kol. Han hadde vore hjaa henne lenge, og var det verste illmenne.
Ein mann heitte Svart. Han var hus-kar hjaa Njaal og Bergtora, og dei likte honom vel. Bergtora sa til honom, at han skulde burti Raudskridorne og hogga ved; «eg skal faa kararne til aa draga veden heim.« Han sa han skulde gjera som ho baud, og fór upp i Raudskridorne og tok til aa hogga. Han skulde vera der ei vika. Der kom nokre fatigmenner til Lidarende austan fraa Markarfljot. Dei fortalde, at Svart var i Raudskridom paa hogging og hadde aaverka svært i skogen. «Bergtora etlar seg nok til aa ræna fraa meg mykje,« seier Hallgjerd; «men eg skal raa for, at han høgg ikkje oftare.« Rannveig høyrde det -- mor hans Gunnar -- og sa: «Dei hev tykst vore gode husfrøyor her aust, um dei ikkje hev stade menner etter livet.« Natti leid, men um morgoen tala Hallgjerd til Kol: «Eg hev tenkt ut arbeid aat deg,« og gav honom ei øks. «Far aat Raudskridom; der finn du Svart.« -- «Kva skal eg honom?« seier han. «Spør du etter det,« seier ho, «du som er slikt eit illmenne? Drepa honom skal du.« -- «Eg kan nok gjera det,« seier han, «men det er all von til det kjem til aa kosta livet mit.« --«Øgjest du for det?« seier ho; «daa løner du ille, so trutt som eg hev stade paa di sida i alle ting. Eg skal [faa ein annan mann til det, um du ikkje vaagar.« Han fatar øksi i fullt sinne, og tek ein hest som Gunnar aatte og rid til des han kjem aust til Markarfljot. Der steig han av og bidde i skogen, til des dei hadde bore veden ned, og Svart var att aaleine. Daa spring Kol framaat honom og mælte: «Det er fleire som kan hogga stort en du aaleine,« og sette øksi i hovudet paa honom og gav honom banehogg; rid han so heim og seier Hallgjerd draapet.« -- «Til lukka med verket,« seier ho, »og eg skal taka vare paa deg, so ikkje du fer ille.« -- «Kan vera det,« seier han, «men anna drøymde eg fyrr for draapet var gjort.« Kararne kom upp i skogen og fann Svart drepen; dei førde honom heim.
Hallgjerd sende ein mann til tings til aa segja Gunnar draapet. Gunnar tala ikkje hardt um Hallgjerd ved sendemannen -- og folk visste ikkje, um han likte det vel elder ille. Men lite etter stod han upp og bad mennerne sine ganga med seg, og dei gjekk til budi hans Njaal. Gunnar sende ein inn etter Njaal og bad honom koma ut. Njaal gjekk ut straks, og han og Gunnar gjekk til samtals. Gunnar mælte: »Det er eit draap eg hev aa segja deg. Hallgjerd, kona mi, hev valda det; Kol, gardsstyraren min, gjorde det; men det er Svart, tenestkaren din, som hev vorte fyre. « Njaal tagde, medan Gunnar fortalde. Daa sa Njaal: »Det trengst du held atti, so ho ikkje slepp fram med alt.« Gunnar mælte: «Sjølv skal du døma.« Njaal mælte: »Det vert leitande paa aa bøta alle jslysnorne hennar, Hallgjerd, og det vert nok ein større slode aa draga andre stader en her, som me hev det os imiliom. Men her og vantar det mykje paa at det er [vel, og me treng aa minnast gamal venskap. Eg vonast du maa koma vel ifraa det; men du kjem til aa verta hardt røynd.« Njaal tok sjølvdom av Gunnar og mælte: «Eg vil ikkje ganga hardt paa i denne saki; du skal leggja tolv aurar sylv. Men det vil eg tinga paa, at du ikkje set boti høgre, um noko kjem paa fraa vaar gard og du dømer.« Gunnar sa, at det var som det skulde. Gunnar la ut boti og reid heim. Njaal kom fraa tinget, og sønerne hans. Bergtora saag pengarne og mælte: «Detta er vel avmaata; men det skal verta det sama for Kol, nåar ei tid er lidi.« Gunnar kom heim fraa tinget og tala Hallgjerd til for det. Ho sa, at betre menner laag ubøtte mange stader. Gunnar svara, at ho fekk raa for tiltaki sine; «men eg skal raa for, korleis maali endar.« Hallgjerd gilda seg støtt av draapet paa Svart, men Bergtora harma seg.
Njaal og sønerne hans fór til Torolvsfell for aa stella til med garden der. Men sama dagen bar det so til, ein gong Bergtora er ute, at ho fær sjaa ein mann kjem ridande til gards paa ein svart hest. Ho gav seg til aa bia, og gjekk ikkje inn. Ho kjende ikkje mannen. Han hadde spjot i handi og sakssverd i beltet. Ho spurde, kva han heitte. «Atle heiter eg,« sa han. Ho spurde, kvar han var fraa. »Eg er fraa aust-fjordom,« seier han. «Kvart skal du av?« seier ho. »Eg er ein heimlaus mann,« seier han, «men eg hadde etla meg til aa finna Njaal og Skarphedin, og spyrja um dei vilde taka imot meg.« -- «Kvaer det du er hendtast til aagjera?« seier ho. «Eg er aakrebrjotar, og elles er eg hendt til noko av kvart,« seier han; «men eg skal ikkje dylja, at eg er hardlynd, og det hev hendt ofte, der eg vanka, at det hev vorte såar aa binda.« -- «Ikkje skal eg lasta deg for det,« seier ho, «at du ikkje er skvetten.« Atle mælte: «Er det so du råar noko her?« -- «Eg er kona hans Njaal,« seier ho, «og eg teiger folk likso vel som han.« -- «Vil du leiga meg?« seier han. «Eg skal gjera det, um du gjeng inn paa aa gjera alt eg legg fyre deg, um eg so vil gjera deg i vegen til aa taka liv.« -- »Du hev so nøgdi av menner til slikt,« seier han, «du treng ikkje meg til det a -- «Det gjer eg av, som eg vil,« seier ho. »Me fær semjast um det daa,« seier han. So feste ho honom. Njaal kom heim, og sønerne hans. Njaal spurde, kven den mannen var. «Han er tenestkaren din,« seier ho, «eg leigde honom; for han let som han ikkje er lat.« «Storverk kjem han visst til aa gjera,« seier Njaal; «men eg veit ikkje, um det vert godverk.« Skarphedin tykte godt um Atle.
Njaal rid til tings, og sønerne hans. Gunnar var paa tinget. Njaal fann fram pengepungen, fyrr han reid heiman. Skarphedin spør, |kva det er for pengar. «Det er dei pengarne,« seier Njaal, »som Gunnar gav for karen vaar fyrre sumaren.« -- «Dei kan verta gode aa taka til,« sa Skarphedin og kaldflein.
37
No er det aa fortelja fraa heime, at Atle spurde Bergtora, kva han skulde gjera um dagen. »Eg hev tenkt ut arbeid aat deg,« seier ho. «Du skal fara i vegen og leita etter Kol, til des du finn honom; for du skal drepa honom no i dag, um du vil gjera meg til viljes.« -- «Det kan høva i hop,« seier Atle; »me er illmenne baae. Men eg skal vel faa det til det med os, at ein av os skal døy.« -- «Det gjer du rett i,« seier ho, »og du skal ikkje hava gjort det for inkje.« I Han gjekk og tok vaapni sine og hest, og reid burt. Han reid upp i Fljotslidi, og møtte der nokre menner som kom fraa Lidarende. Dei aatte heime aust i Mork. Dei spurde Atle, kvart han etla seg av. Han sa, at han leita etter ein øyk. Dei sa det var lite erend aat ein slik yrkesmann; «men daa er det best aa spyrja seg fyre med dei som hev vore uppe heile natti.« -- «Kven er det?« seier han. «Viga-Koi, husfaren hennar Hallgjerd,« sa dei; «han fór fraa selet nett no, og hev vore uppe heile natti.« -- «Ikkje veit eg um eg torer spyrja honom, « seier Atle; »han er vondlynd, og det er vel best aa varast av annan manns skade.« -- «Du er slik under brunom aa sjaa, som du ikkje skulde vera rædd,« sa dei, og sette honom paa vegen til Kol.
Han jagar paa hesten og rid fort. Og daa han møter Kol, mæler Atle til honom: »Sit det godt, aabendet?« »Det skil ikkje deg, mannfyla,« seier Kol, »elder nokon fraa dykk.« Atle mælte: «Det tyngste hev du endaa att, og det er aa døy.« Og so støytte han til honom med spjotet og sette det midt igjenom honom. Kol sveivde til honom med øksi, men hogg i. mist. Han stupte av hesten og var daud straks. Atle reid, til han raakte arbeidskararne hennar Hallgjerd, og mælte: «Far upp og sjaa til hesten hans Kol; Kol er dotten av og er daud.« -- «Hev du drepe honom?« sa dei. Han svarar: «Hallgjerd kjem vel til aa finna, at han ikkje er sjølvdaaen.« Sidan reid Atle heim og seier Bergtora draapet. Ho takkar honom for verket og for ordi han hadde sagt. «Ikkje veit eg,« seier Atle, «kva Njaal vil tykkja.« -- «Han seier ikkje noko um det,« seier ho, «og eg skal segja deg mark paa det: Han tok med seg paa tinget den trælaboti som me tok imot fyrre sumaren, og den vert no lagd ut for Kol. Men um det og kjem til semja, so skal du vera var um deg; for Hallgjerd held ikkje nokor semja.« -- »Vil du senda noko bod,a seier Atle, «og segja honom draapet?« -- «Ikkje vil eg det,« seier ho; »eg tykkjer det var rettast, at Kol var ubøtt.« Dei sa ikkje meir. Draapet vart sagt Hallgjerd, og ordi hans Atle. Ho sa, at det skulde verta lønt honom. Ho sende ein mann til tings til aa segja Gunnar draapet. Han svara ikkje stort paa det, og sende ein mann til aa segja Njaal det. Han svara ingen ting. Skarphedin mælte: «Det er svært til framferd det hev vorte i trælarne no imot fyrr; daa flaug dei paa einannan -- og det tykte ingen aat -- men no .vil dei gjera manndraap,« sa han og kaldfleir». Njaal tok ned pungen, som hekk i budi, og gjekk ut. Sønerne hans gjekk med honom. Dei gjekk aat budi
hans Gunnar. Skarphedin sa til ein mann som stod i budardøri: «Seg til Gunnar, at far min vil tala ved honom.« Han so gjorde. Gunnar gjekk ut straks og fagna vel Njaal og sønerne hans. Sidan talast dei ved. »Det er vondt vorte no,« seier Njaal, »at husfrøya mi skal hava brote freden og fenge drepe hus-karen din.« -- «Ikkje skal ho hava aamæle for det,« seier Gunnar. Døm no du i maalet,« seier Njaal. «Det skal eg gjera,« seier Gunnar, «og læt eg daa mennerne vera jamndyre, Svart og Kol; du skal leggja tolv aurar sylv.« Njaal tok pungen og flidde Gunnar, og han kjende pengarne, at det var dei same som han hadde lagt ut aat Njaal. Njaal fór aat budi si, og venskapen var den same som fyrr millom dei. Daa han kom heim, tala han Bergtora til for det; men ho sa, at ho aldri skulde vægja for Hallgjerd. Hallgjerd lasta hardt paa Gunnar for det han hadde gjort semja. Men Gunnar sa, at han aldri vilde snu seg fraa Njaal og sønerne hans. Ho hekste og frøste. Gunnar gav ikkje gaum aat di. -- Dei gjætte vel etter, so ikkje det vart noko aat, det aaret.
38
Um vaaren tala Njaal til Atle: «Eg hadde vilja du skulde fara aust i fjordarne, so ikkje Hallgjerd vart raadande for aldren din.« -- «Ikkje ræddest eg for det,« seier Atle; «eg vil vera her, um eg fær vera.« -- «Det er likevel uraadelegt,« seier Njaal. «Betre tykkjest det meg aa missa livet i huset dit,« seier Atle, «en aa skifta husbondsfolk. Men det vil eg beda deg um: Vert eg drepen, so lat det ikkje verta trælabot for meg.« -- »Daa skal det verta bøtt for deg som for ein fri mann,« seier Njaal; »men Bergtora lovar nok det, som ho evler aa halda, at du vert hemnd.« Atle vart daa verande i tenesti.
No er det aa segja fraa Hallgjerd, at ho let senda ein mann vest i Bjarnarfjorden etter Brynjolv Rosta, frenden sin. Han var son hans Svan, løyndgjeten. Han var det verste illmenne. Gunnar visste ikkje um det. Hallgjerd sa han var høveleg til arbeidsstyrar. Brynjolv kom, og Gunnar spurde, kva han skulde. Han svara, at han skulde vera der. «Ikkje kjem du til aa gjera det betre i huset,« seier Gunnar, «etter det eg hev høyrt um deg; men ikkje vil eg visa burt frendarne hennar Hallgjerd, som ho vil hava hjaa seg.« Gunnar gav seg lite av med honom, men synte honom ikkje uvilje helder. Lid det so fram til tings. Gunnar rid dit, og Kolskjegg med honom. Og daa dei kom aat tinget, raakast Gunnar og Njaal og sønerne hans. Dei var mykje saman, og alt var vel. Bergtora mælte til Atle: »Du fær fara upp i Torolvsfell og arbeida der ei vika.« Han fór uppi, og var der og brende kol i skogen. Hallgjerd sa til Brynjolv: «Det er meg sagt, at Atle er ikkje heime; han er nok paa Torolvsfell og arbeider.« -- «Kva trur du helst han driv paa?« seier han. «Eitkvart i skogen,« seier ho. «Kva skal eg honom?« sa han. «Drepa honom skal du,« seier ho. Han tykte ikkje um det. «Tjostolv hadde nok ikkje kvidt seg mykje for det aa drepa Atle, um han hadde vore i live,« seier ho. «Ikkje skal du hava lenge bo aa eggja no helder,« seier han. Han tok vaapni sine og hest, og reid til Torolvsfell. Han saag stinn kol-røyk austanfor garden. Han rid dit; stig av og bind hesten, og gjeng der som røyken ligg tjukkast. Ser han daa, kvar kolmila er, og at det er ein mann der. Han saag, at han hadde eit spjot i vollen frammed seg. Brynjolv gjeng etter røyken kav burtaat honom.
Men mannen stod so i med arbeidet, at han ikkje saag Brynjolv. Brynjolv hogg øksi i hovudet paa honom, men Atle spratt i so kvast, at han sleppte øksi. Daa fata Atle spjotet og skaut etter honom. Brynjolv kasta seg aat marki, og spjotet flaug yver honom. «Det var godt for deg, at ikkje eg var fyrebudd,« seier Atle. Detta tykkjer Hallgjerd vel um; for du hev dauden min aa fortelja um. Men det gled meg. at det vert stutt stund, fyrr du fer sama vegen. Men tak no att øksi di, som er her.« Brynjolv svara ikkje, og tok ikkje øksi att, fyrr Atle var daud. Reid han so aat Torolvsfell og sa fraa um draapet. Sidan reid han til Lidarende og sa Hallgjerd det. Ho sende ein til Berg-torskvaal og let segja Bergtora, at no var det lønt draapet paa Kol. Sidan sende ho ein mann til tings til aa segja Gunnar draapet paa Atle. Gunnar stod upp og Kolskjegg med. Kolskjegg mælte: «Dei vert til ugagn for deg, frendarne hennar Hallgjerd.« Dei gjekk for aa finna Njaal. Gunnar mælte: «Draap paa Atle hev eg aa segja deg.« Og han fortel honom, kven som gjorde det, «og eg vil bjoda deg bot; og eg vil, at du seier fraa.« Njaal mælte: «Det hev me etla os til, ikkje aa brjota venskapen; men eg kan likevel ikkje setja Atle likt med ein træl.« Gunnar sa, han tykte det var rimelegt, og rette fram handi. Njaal nemnde seg vitne, og dei sameintest. Skarphedin mælte: «Hallgjerd læt ikkje kararne vaare døy av alderdom.« Gunnar mælte: «Men mor di steller det so, at hoggi fell i ymse gardar.« -- «Det er vissa nok av det,« seier-Njaal. Sidan sette Njaal boti til eit hundrad i sylv, og Gunnar la ut alt straks. Mange som stod der sa, at det var høgt sett. Gunnar vart harm og sa, at mang ein var bøtt med full bot som ikkje var sprækare mann en Atle. Etter dette reid folk heim fraa tinget. Bergtora tala ved Njaal, daa ho saag sylvet: «No tykkjest du, at du hev halde din lovnad, men min stend att.« «-- «Det trengst ikkje du held den,« seier Njaal. «Du hev gote paa anna,« seier ho, «og so skal det vera.« -- Men Hallgjerd sa til Gunnar: «Hev du lagt ut hundrad i sylv for Atle, og gjort honom til fri mann?« -- «Fri var han fyrr,« seier Gunnar, «og eg skal ikkje gjera til ubots-menner tenestkararne hans Njaal.« -- «De er jamgode, du og Njaal; blautingar baae tvo,« sa ho. «Det fær røynast,« seier han. Daa var Gunnar kort mot henne lenge, til des ho mjukna og tydde seg aat honom att. No er det stilt det aaret. Um vaaren leigde ikkje Njaal att nokon tenestkar. No rid folk til tings um sumaren.
39
Ein mann heitte Tord; dei kalla honom Lausingeson. Far hans heitte Sigtrygg; han var lausingen hennar Aasgjerd og bleiv i Markarfljot. Og for di var Tord hjaa Njaal sidan. Han var ein stor og sterk mann. Han hadde fostra alle sønerne hans Njaal. Tord hadde lagt hug aat frenka hans Njaal; ho heitte Gudfinna Torolvsdotter. Ho var raadsgjenta der heime, og var med barn denne gongen. Bergtora gav seg i tale med Tord og sa: «Du skal fara i vegen,« seier ho, «og drepa Brynjolv Rosta, frenden hennar Hallgjerd.« -- «Ikkje er eg nokon draapsmann,« seier han, «men eg skal vaaga paa det, um du vil.« -- «Det vil eg,« seier ho. Sidan tok han ein hest, reid upp til Lidarende, let kalla Hallgjerd ut, og spurde kvar Brynjolv var. «Kva vil du honom?« seier ho. Han mælte: «Eg vil han skal segja meg, kvar han hev gøymt liket hans Atle; det er sagt meg, at han hev stel det ille. « Ho synte honom det og sa, at han var nede paa aakretunga. «Sjaa til,« seier Tord, »at det ikkje gjeng honom som Atle.« -- «Ikkje er du nokon mannadrepar,« seier hot. »og lite hev det paa seg, kvar de møtest« -- »Aldri hev eg set mannablod, og ikkje veit eg,